Jumamosi asubuhi. Wamekuwa wakicheza vizuri kwa dakika kumi, na ghafla: “Ni changu!”, ukelele, msukumo, na wote wawili wanakimbia kwako, kila mmoja akueleze upande wake. Ni mara ya nne kabla ya chakula cha mchana. Na hujui kama uingilie kati au uwaache wamalizane wenyewe.
Kugombana kunatarajiwa, lakini kupigana si jambo dogo
Chuo cha Marekani cha Madaktari wa Watoto (AAP) kinaonya kwamba, hata ufanye nini, ndugu watagombana; kinachobadilika kadri wanavyokua ni sababu ya kugombana. Kujifunza kutokubaliana kwa heshima ni sehemu ya kujifunza kuwasiliana. Lakini watoto wanahitaji msaada ili waweze kufanya hivyo, na hulka yao, ukomavu wao na umri wao vina uzito mkubwa (AAP, kuhusu uhusiano kati ya ndugu).
Ukali kati ya ndugu nao hutokea mara nyingi, lakini hilo halimaanishi kwamba hauna madhara. Katika uchunguzi wa kitaifa nchini Marekani, takriban watoto 45 kati ya kila 100 wenye umri wa miaka 2 hadi 9 walikuwa wamefanyiwa ukali na ndugu angalau mara moja katika mwaka uliopita: ukali wa kimwili, dhidi ya vitu vyao au wa maneno (Tucker na wenzake, 2013). Watafiti wenyewe wanaonya kwamba mara nyingi ukali huu huchukuliwa kuwa jambo dogo. Hapo chini utaona ni lini inafaa kuwa na wasiwasi.
Kuingilia kati au kuwaacha?
Inategemea hasa umri. Kwa mujibu wa AAP, kwa watoto wadogo inabidi kuingilia kati mara nyingi zaidi na kurudia tena na tena kanuni rahisi, kama kutopiga; kadri wanavyokua, wazazi wanaweza kukaa pembeni zaidi. Kama ni kutoelewana kudogo, unaweza kuwapa nafasi ya kulitatua jambo hilo wenyewe, hata kama kwanza watahitaji kutengana kwa muda. Wasipofanikiwa, au kama hali ya mmoja wao inakutia wasiwasi, ni wakati wa kuingia kwa utulivu na kuwasikiliza wote wawili kabla ya kuamua lolote, hata kama unadhani unajua mwenye kosa ni nani.
Utafiti mmoja uliorekodi nyumbani ugomvi wa familia 88 ambazo ndani yake ndugu mdogo alikuwa na miaka 3 hadi 5 unaelekeza upande huohuo: wazazi wasipoingilia kati, baadaye mara nyingi kulikuwa na ugomvi zaidi, hasa kati ya ndugu wenye umri mdogo zaidi. Kwa upande mwingine, katika jozi za ndugu wakubwa zaidi kwenye sampuli (ambao bado walikuwa watoto wa shule ya msingi), mama kuingilia kati kulihusishwa na ndugu hao kuwa na ukaribu mdogo kati yao (Kramer na wenzake, 1999). Ni uhusiano wa kitakwimu, lakini unaendana na kile AAP inachosema.
Jinsi ya kuingilia kati bila kujifanya hakimu
Kama kumekuwa na pigo, jambo la kwanza ni kusimamisha ugomvi na kumhudumia aliyepigwa. Baadaye, wakishatulia kidogo, inaweza kusikika hivi: “Wewe ulitaka koleo kwa sababu ulikuwa unajenga ngome, na wewe pia ulilitaka. Nyote wawili mmekasirika. Mna wazo gani?” Kwa watoto wa miaka 2 au 3, kwa kawaida itakubidi wewe mwenyewe uwape machaguo mawili hivi: “Kila mmoja kwa zamu yake, au tutafute koleo jingine?” Kuanzia miaka 4 hivi, jaribu kwanza kusubiri wapendekeze kitu, hata kama ni wazo la ajabu. Kama wamepishana kwa miaka kadhaa, hakikisha mdogo naye anapata kusema anachotaka.
Kuwaacha wao wenyewe wapendekeze kunaungwa mkono na ushahidi kiasi, kwa watoto wa miaka 5 hadi 10. Katika jaribio na familia 48, wazazi waligawanywa kwa bahati nasibu: baadhi walifundishwa kupatanisha ugomvi badala ya kuutatua wao wenyewe, na wengine hawakufundishwa. Kwa mujibu wa wazazi wenyewe, baadaye watoto wao walitumia zaidi mbinu zenye kujenga, walifikia makubaliano ya maelewano mara nyingi zaidi, na mara nyingi zaidi wao ndio walioamua jinsi ugomvi ulivyoisha; watafiti walipowatazama wakijadiliana peke yao, walitendeana kwa uhasama mdogo zaidi (Smith na Ross, 2007). Ni utafiti mdogo, na hausemi kwamba waligombana mara chache zaidi.
Katika utafiti mwingine unaofanana, na watoto wa miaka 3 na nusu hadi 11, wazazi waliopatanisha walizungumza zaidi kuhusu kile ambacho kila mtoto alikuwa akihisi, walilaumu kidogo kwa yaliyokuwa yametokea kabla, na walipendekeza masuluhisho machache; watoto ndio walioyatoa, na ndugu wadogo ndio walionufaika zaidi (Ross na Lazinski, 2014). Hata hivyo, ushahidi bado ni mchache: mapitio ya tafiti ya mwaka 2017 yalipata mipango mitano tu iliyotathminiwa, yote ikiwa na watoto wa umri wa shule, na yanahitimisha kwamba mipango hiyo inatia matumaini lakini utafiti zaidi unahitajika (Tucker na Finkelhor, 2017).
Mawazo kwa maisha ya kila siku
Kanuni chache, na zilizo wazi. Hakuna kupiga. Kuomba kabla ya kuchukua kitu cha mwenzako. Kwa wadogo itabidi kuzirudia mara nyingi. Kuhusu jinsi ilivyo vigumu kugawana katika umri huu, tulizungumza katika “Mtoto wangu hagawani”.
Katika ugomvi wa kila siku, hakuna haja ya kuchunguza nani alianza. Swali hilo mara nyingi hugeuza mazungumzo kuwa kesi. Ni jambo jingine ukiona kwamba karibu kila mara ni yuleyule anayepiga, au yuleyule anayepigwa: huo si ugomvi kati ya walio sawa tena, na inafaa kuuangalia (tazama hapo chini).
Usimwachie mdogo kila mara. AAP inaonya kwamba kumwachia mdogo kila mara, kwa sababu mkubwa “tayari anaelewa”, kunaweza kuzaa kinyongo na hakumruhusu yeyote kati yao kujifunza kuhusiana na mwenzake. Kupokezana zamu ya kuchagua husaidia. Kwa mapacha au ndugu wenye umri unaokaribiana hakuna “mdogo” wa kumwachia, na tofauti yoyote huonekana zaidi: katika tafiti, ukali ulitokea mara nyingi zaidi kati ya ndugu waliopishana kidogo kwa umri, na kutendewa bila usawa kulikuwa na uzito mkubwa zaidi.
Muda wa ana kwa ana na kila mmoja. AAP inapendekeza kuufanya sehemu ya utaratibu wenu: mazungumzo kabla ya kulala, kutoka pamoja kwenda kununua kitu, kumtembeza mbwa kwa zamu.
Michezo ya timu kuliko ya mashindano. Kama kuna ushindani mkubwa, AAP inapendekeza michezo ambamo wanashinda pamoja au ambamo pointi hazihesabiwi, na miradi ya pamoja: kujenga kitu wakiwa wawili kunawaweka upande mmoja.
Kumtendea kila mmoja kulingana na alivyo hakuepukiki; mmoja kuishia kupoteza kila mara kunaepukika. Uchambuzi wa jumla wa tafiti uligundua kwamba kupendelewa kidogo kuliko ndugu, au kuwepo kwa tofauti kubwa katika jinsi wawili hao wanavyotendewa, kulihusishwa na matatizo zaidi ya kihisia na ya kitabia. Ni uhusiano wa kitakwimu, kwa watoto wenye wastani wa umri wa miaka 12, na uhusiano huo unaweza kwenda pande zote mbili (Jensen na Thomsen, 2024). Kwa watoto wadogo hili halijachunguzwa, lakini kuwaeleza kwa maneno rahisi kwa nini mdogo anahitaji msaada zaidi hakugharimu chochote.
Lini kulizungumza na daktari wa watoto
Kubishana, kupigiana kelele au kugombania kichezeo kila siku ni mambo yanayotarajiwa; kwa ukali, kiwango ni kingine. Katika utafiti na zaidi ya familia 1,500 za Chicago zenye watoto wa miaka 3 hadi 5, zaidi ya nusu ya wazazi walisema kwamba mtoto wao alikuwa amemfanyia ndugu ukali angalau mara moja katika mwezi uliopita. Lakini kumpiga, kumsukuma au kumtukana ndugu siku nne au zaidi kwa wiki tayari kulimweka mtoto miongoni mwa asilimia 5 wenye ukali zaidi, na kuzungumza kuhusu kutaka kumdhuru ndilo lilikuwa jambo adimu kuliko yote (Dirks na wenzake, 2019). Ni kigezo cha kitakwimu kwa umri huo, si utambuzi wa kitabibu.
Katika kazi nyingine ya waandishi walewale wa uchunguzi ule, na watoto na vijana 3,599, wale waliokuwa wamefanyiwa ukali na ndugu walikuwa na dhiki ya kisaikolojia zaidi, na waandishi wanaomba jambo hilo lisichukuliwe kuwa dogo (Tucker na wenzake, 2013). Zungumza na daktari wa watoto ikiwa karibu kila mara ni yuleyule anayepiga na yuleyule anayepigwa; ikiwa anayepigwa anamwogopa ndugu yake, anaepuka kubaki peke yake naye, au unamwona ana huzuni zaidi au wasiwasi zaidi; ikiwa anampiga, anamsukuma au anamtukana ndugu yake siku nne au zaidi kwa wiki; ikiwa mmoja wao anaishia na alama au majeraha, au ikiwa anazungumza kuhusu kutaka kumdhuru. Kwa watoto wengine kiwango ni cha chini zaidi, na kama kinachokutia wasiwasi ni kwamba anapiga pia nje ya nyumbani, katika “Mtoto wangu anapiga” kuna mawazo zaidi.
Ndugu wawili na nyumba ya kadibodi
Katika Hadithi nyingine ya Hansel na Gretel, hadithi kwa watoto wa miaka 5 hadi 8, Ulises na Jacinta wanajenga nyumba ya kadibodi iliyopakwa rangi kama chokoleti, ili waigize hadithi hiyo pamoja na bibi yao. Punde wanavutana: wote wawili wanataka kuwa yule anayemwokoa mwenzake, hakuna anayetaka kubaki akisubiri amefungiwa, na mchezo unasimama.
Kisha mvua inaanza kunyesha. Ulises anajaribu kuiingiza nyumba ndani peke yake, na paa linaanza kupinda; Jacinta anajaribu kuokoa vikopo vyote vya rangi kwa mara moja, na kimoja kinamponyoka. Hatimaye Jacinta anagundua kwamba rangi imefungwa na haitaharibika, na anapendekeza waiokoe nyumba kwanza. Kila mmoja anaishika upande mmoja, na safari hii paa linabaki zima. Hapa hakuna mtu mzima anayekuwa mpatanishi, na wala haihitajiki: ni mabishano yasiyo na mapigo kati ya watoto wa miaka 5 hadi 8, aina ya kutoelewana kudogo ambapo unaweza kuwapa nafasi. Ugomvi kuhusu nafasi katika mchezo unayeyuka pale wanapokuwa na tatizo ambalo wanaweza kulitatua tu wakiwa wawili. Bibi hawaambii la kufanya: anawaonya kwamba kadibodi inalowa, anawashikilia mlango na, mwishoni, anacheza nao tena.
Mwongozo unaoambatana na hadithi kwenye programu unapendekeza swali la kuuliza baadaye: “Unafikiri kuna njia gani watu wawili wanapotaka nafasi ileile katika mchezo?”
Hadithi nyingine ya Hansel na Gretel
Nyumba ya chokoleti
Jacinta na Ulises wanatengeneza nyumba ya kadibodi ili waigize hadithi ya Hansel na Gretel pamoja na bibi yao. Wanafurahia kuchora vitu vitamu, lakini wanapochagua nafasi za kuigiza, wote wawili wanataka kuwa yule anayemwokoa mwenzake, na hakuna anayetaka kubaki akisubiri. Wakiwa bado wanabishana, matone ya kwanza ya mvua yanaanza kuangukia mandhari ya mchezo waliyoitengeneza pamoja.
Soma hadithi hii ya watoto katika programu ya Semillita
