Mwanao anaangusha begi lake la shule ukumbini na, huku akivua viatu, anakueleza kama mtu anayezungumzia hali ya hewa: “Leo niliuliza kama naweza kucheza, wakaniambia hapana”. Kisha anaenda kuchukua kitafunio.
Moyo unakuuma kidogo, na unajikuta ukitaka mambo mawili kwa wakati mmoja: kulitatua (kuzungumza na mwalimu, kujua ni nani aliyehusika) au kupunguza uzito wa jambo hilo (“kesho watacheza nawe”). Kinachohitajika kwanza, kwa kawaida, ni kifupi kuliko yote mawili: sentensi kama “Pole sana, hilo linauma. Niko hapa ukitaka kunieleza zaidi”, ukiisema kwa kufuata mwendo wake. Maelezo zaidi yako hapa chini. Kwanza, hadithi yenye tukio hilohilo.
Tukio hilo linatokea mapema katika Masimulizi mapya ya Bata-mdogo Mbaya, hadithi yetu kwa watoto wa miaka 5 hadi 7.
Bukini ambaye hageuki kuwa bata-maji
Katika hadithi ya Andersen, mwishowe inabainika kwamba bata-mdogo ni bata-maji, naye anapata nafasi yake anapogundua kile alichokuwa tangu mwanzo. Katika hadithi yetu, Ona ni bukini mdogo na mviringo, mwenye manyoya ya kijivu, anayeishi kati ya bata-maji watatu vijana (Lirio, Brisa na Alba), na bado ni bukini katika ukurasa wa mwisho. Wanaobadilika ni bata-maji.
Ona anatembea polepole, anatabasamu muda wote, na hatazami kivuli chake bali kila kitu kingine: kereng'ende wa buluu anatua juu ya mdomo wake, naye anatulia kimya sana hata hapepesi jicho. Siku moja anawakaribia bata-maji akipiga maji kwa miguu yake na kuwauliza: “Je, naweza kucheza?”. Lirio ananyoosha shingo yake na kumjibu: “Hapana. Wewe ni kigozi sana”.
Ona hakasiriki, lakini tabasamu lake linapungua kidogo. Hadithi haimlazimishi awe sawa: inamwacha aumie. Kisha anaogelea hadi kwenye yungiyungi na kumwimbia chura wimbo, endapo ana huzuni. Siku moja Alba anapita akiruka, anaona moyo wa vijiti ambao Ona ameutengeneza ufukoni na kusema: “Ni bukini wa ajabu huyu”. Ona anamtabasamia na anaendelea na shughuli zake.
Katika hadithi nzima, kila bata-maji anapitia wakati mgumu: Lirio ananaswa kwenye matete, Brisa anaanguka kwenye matope na Alba anajificha msituni akiwa na hofu. Ona anawasaidia wote watatu bila kuwalaumu kwa lolote. Lirio anamwekea ua mbele yake, Brisa anampisha nafasi kwenye mduara na Alba anamnong'oneza: “Nisamehe”.
Maana ambayo hatungependa ibaki
Ona anaingia kwenye mduara baada ya kuwasaidia wote watatu. Je, hadithi inasema kwamba inabidi ustahili nafasi yako kwa kuwatunza wale wanaokuacha nje? Ni maana moja inayowezekana, na ndiyo ambayo hatungependa hata kidogo mwanao abaki nayo. Katika kurasa za hadithi, Ona alikuwa tayari akiwajali wengine kabla mtu yeyote hajamhitaji (yule chura), haombi tena aruhusiwe kucheza, na ni bata-maji wenyewe wanaomkaribia.
Hata hivyo, katika maisha halisi si kila mara huja wakati ambapo kundi linakuhitaji, wala “nisamehe” mwishoni. Ndiyo maana mazungumzo ya baadaye ni muhimu.
Unaweza kumuuliza kama Ona alilazimika kuwasaidia ili wamruhusu kuingia kwenye mduara. Akisema ndiyo, usimsahihishe mara moja: muulize nini kingetokea kama Ona asingewasaidia. Katika umri huo, “kwa nini?” peke yake mara nyingi huishia kwenye “sijui”, na mfano mahususi unampa kitu cha kushikilia. Baada ya kumsikiliza, mwambie unavyofikiri: kwamba hakuna anayepaswa kumsaidia mwingine ili astahili nafasi yake kwenye mduara.
Unachoweza kufanya ikiwa mwanao ndiye anayeachwa nje
Haya ni mawazo ya mazoea ya kawaida. Pale tunaponukuu Chuo cha Marekani cha Madaktari wa Watoto (AAP), ni kurasa zake za kuelimisha umma, si tafiti.
Kuwa upande wake, bila kulikuza jambo. AAP inakumbusha, katika ukurasa wake kuhusu watoto wa miaka 5 hadi 12, kwamba watoto wengi huishia kuhisi wamekataliwa na wenzao wakati fulani, na inapendekeza umweleze wazi kwamba uko upande wake (AAP, kuhusu matatizo na wenzao). Akilieleza kwa kupita tu, kama yule mtoto wa tukio la mwanzo, fuata jinsi anavyolichukulia: ile sentensi fupi ya hapo juu wakati huo, na mazungumzo marefu pale atakapotaka yeye. Zikipita siku moja au mbili bila yeye kulizungumzia tena, fungua mlango wewe kwa swali jepesi (“leo umecheza na nani?”), bila kuligeuza kuwa mahojiano ya kila siku. Na akilieleza huku analia, sentensi ni ileile: kaa karibu naye kwa muda kabla ya kuuliza chochote.
Muulize alitaka nini. “Ulitaka kucheza mchezo huo, au haikuwa muhimu kwako?” na “uliomba vipi?” husaidia kutenganisha hali tatu. Kama alipendelea kufanya jambo jingine, hakuna cha kurekebisha: onyesha kupendezwa na anachokipenda na umsaidie kutafuta mtu wa kushiriki naye. Kama alitaka kujiunga na hakujua jinsi, ni wakati wa kufanya mazoezi. Na kama aliomba vizuri na bado wakamwambia hapana, hakuna cha kufanyia mazoezi: “hapana” haimaanishi kwamba alikosea, na kinachohitajika ni kuwa pamoja naye na, ikijirudia, kulizungumza na mwalimu.
Fanya naye mazoezi ya jinsi ya kujiunga. Kuuliza “je, naweza kucheza?”, kama alivyofanya Ona, wakati mwingine hufaulu, na wakati mwingine jibu ni hapana. Njia nyingine zinazopendekezwa mara nyingi ni kutazama kwa muda wanachocheza na kuongeza kitu kinachoendana nacho (kama wanacheza mchezo wa duka, kufika na mfuko wa kununulia vitu) au kuanza kucheza karibu nao mpaka michezo iungane yenyewe. Ni rahisi zaidi kuzijaribu nyumbani, kwa kutumia wanasesere, kuliko katikati ya mapumziko shuleni.
Tafuta mtoto mmoja tu. Kumwalika mwenzake wa darasani nyumbani au uwanjani, mmoja baada ya mwingine, kwa kawaida ni rahisi zaidi kuliko kujiunga na kundi lililokwisha kuundwa, na kunakuwezesha kuona jinsi mwanao anavyocheza na wengine. AAP inakumbusha kwamba, ingawa wakati mwingine watoto hujimudu wenyewe, si kawaida kujifunza kupata marafiki bila msaada wala bila mfano wa urafiki mzuri (AAP, kuhusu kusaidia urafiki).
Na kama anayewaacha wengine nje ni mwanao. Katika kila darasa kuna watoto wanaomwambia mwenzao “hapana”, na hadithi haiwachukulii kama wabaya: Lirio, Brisa na Alba wanaishia kujifunza jambo fulani. “Sasa hivi sitaki kucheza mchezo huo” ni kawaida. Kinachostahili kushughulikiwa ni “wewe hapana, kwa sababu wewe ni kigozi”, au kumwacha nje mtoto yuleyule kila mara, na katika hali hiyo AAP inashauri kuchukua hatua mapema na kujua pamoja naye kilicho nyuma ya hilo (AAP, kuhusu uonevu). Muulize kilichotokea bila kumbandika lebo, mweleze kwa maneno jinsi mwenzake alivyojisikia, na umpe njia ya kurekebisha, kama katika hadithi: ua, nafasi kwenye mduara, “nisamehe”.
Wakati wa kuangalia kwa karibu zaidi
“Leo hawakuniruhusu kucheza” si uonevu. AAP inaita uonevu wa kijamii hali ambapo watoto wawili au zaidi wanaungana dhidi ya mtoto mwingine na kujaribu kumwaibisha au kumtenga, kwa mfano kwa kumwacha nje ya shughuli. Hakuna kanuni kamili ya kuutofautisha na siku mbaya, lakini husaidia kuangalia kama ni watoto walewale kila mara, kama wanafanya hivyo kwa makusudi, kama kuna dhihaka au matusi, kama mmoja anaamrisha na wengine wanamfuata, na kama hali hiyo inadumu kwa wiki kadhaa. Kukiwa na vipigo, vitisho au vitu vilivyovunjwa, usisubiri wiki kadhaa.
AAP inaongeza kwamba kukataliwa kunaweza kuwa mwitikio wa kundi kwa mtu wanayemwona kuwa tofauti, au kutokana na tabia inayohitaji kushughulikiwa. Tabia hiyo inaweza kuwa, kwa mfano, kutaka kuamrisha mchezo, kupata shida kusubiri zamu yake au kucheza kwa ukali mno. Inafaa kuangalia uwezekano wote wawili bila kudhani kwamba tatizo ni la wengine wala la mwanao. Kama ni hali ya kwanza, kinachopaswa kubadilika ni kundi na si mtoto, na hilo ni jukumu la mwalimu na la shule.
Mara ya kwanza haihitaji miadi: inatosha kumtajia mwalimu kwa kupita. Ikionekana kuwa ni jambo linalojirudia, AAP inashauri kuomba kukutana na mwalimu, na pia na uongozi wa shule au mshauri wa wanafunzi ikihitajika, na kwamba mtu anayewasimamia watoto wakati wa mapumziko na wa chakula cha mchana aeleze kinachotokea huko.
Miongoni mwa dalili za uonevu ambazo AAP inaziorodhesha ni maumivu ya tumbo au ya kichwa, kuchukia au kukwepa shule, ndoto za kutisha, vitu vyake kupotea au kuvunjwa, na kujificha ili asikutane na watu, na inafafanua kwamba baadhi ya dalili hizo zinaweza kutokana na matatizo mengine. Ukiziona, zungumza naye bila kumhukumu, na umweleze mwalimu na daktari wa watoto bila kusubiri kuwa na taarifa zote. Mwambie pia kwamba si kosa lake, na kwamba kumweleza mtu mzima si kuchongea. Maumivu yaangaliwe kwanza na daktari wa watoto, kwa sababu yanaweza kuwa na chanzo cha kiafya. Na ikiwa pia unamwona mnyonge muda mwingi, au usingizi wake au hamu yake ya kula vimebadilika, omba msaada kwa daktari wa watoto au kwa mwanasaikolojia wa watoto.
Wakati mwingine kinachomfanya ajisikie tofauti ni jambo mahususi, kama kuwa nyeti sana kwa kelele au kwa maeneo yenye watu wengi (katika “Mtoto wangu ni nyeti sana kwa kelele” tumelieleza kwa utulivu). Na kama inamwia vigumu sana kuelewa michezo ya wenzake au kuzungumza nao, lizungumze na daktari wake wa watoto au na shule.
Jinsi ya kuisoma nyumbani
Mbali na swali kuhusu Ona na mduara, mwongozo unaoambatana na hadithi kwenye programu unapendekeza maswali mengine mawili: “Je, umewahi kuhisi tofauti na wengine shuleni au uwanjani? Ilikuwaje?” na “Ni mambo gani yanakufurahisha wewe hata kama marafiki zako hawayapendi sana?”. Swali la pili ndilo la Ona: kabla bata-maji yeyote hajamtazama, tayari alikuwa na furaha akiwa na kereng'ende juu ya mdomo wake.
Masimulizi mapya ya Bata-mdogo Mbaya
Moyo wa Kundi · Tofauti yako ni nguvu yako ya ajabu
Ona ni bukini mdogo na mviringo anayeishi ufukoni mwa Ziwa Jeupe kati ya bata-maji watatu vijana walio na madaha sana. Wakati wao wanajishughulisha kuonekana wakamilifu, Ona anatazama kereng'ende, anaimba kwa sauti ndogo na kufurahia mambo madogo. Jambo baya linapotokea ziwani, anajibu kwa upole, bila kuomba chochote kubadilishana. Hadithi kuhusu tofauti inayoishi bila kuomba ruhusa.
Soma hadithi hii ya watoto katika programu ya Semillita
