Uwanjani pa michezo, mwanao wa miaka mitatu anaanza kukimbia kuelekea kwenye kiteleza. Katikati ya njia anasimama, anageuka na kukutafuta kwa macho. Unampungia mkono ukiwa kwenye benchi, naye anaendelea. Mbwa mkubwa anapotokea, anarudi mbio, anakushika mguu kwa muda mfupi na, mara tu mbwa anapoondoka, anaenda zake tena. Kwenda na kurudi huko kuna jina katika utafiti: mtoto humtumia mtu mzima wake kama kimbilio kitu kinapomtisha, na kama msingi anaoondokea kwenda kuchunguza.
Ikiwa umefika hapa ukiwa na hofu kwa sababu hukulala pamoja na mtoto, hukumbeba kwa mbeleko au mwanao anaenda kituo cha kulelea watoto tangu akiwa mchanga, anza na hili: hakuna hata moja kati ya hayo linaloamua, peke yake, kama uhusiano utakuwa salama.
Uhusiano salama ni nini
Karibu watoto wote hujenga uhusiano wa kushikamana: kifungo kinachowafanya wawatafute watu fulani mahususi kitu kinapowatisha, kinapowaumiza au wanapotengana nao. Kinachotofautiana ni usalama wake. Uhusiano huu ni salama pale mtoto anapotarajia kwamba mtu mzima wake atapatikana atakapomhitaji. Ndivyo linavyoeleza kwa ufupi tamko lililotiwa saini na watafiti 70 wa uhusiano wa kushikamana (Forslund na wenzake, 2022).
Kile ambacho si uhusiano salama
Si “malezi ya kushikamana”. Kwa jina hilo (kwa Kiingereza, attachment parenting) umeenea mtindo wa malezi unaoufungamanisha uhusiano huu na kulala pamoja, kumbeba mtoto kwa mbeleko au kunyonyesha. Desturi hizo zinaweza kuwa njia za kukaa karibu na kumjibu mtoto, na kuna utafiti unaopata kiungo nazo. Lakini uhusiano salama haufafanuliwi na yoyote kati yake, wala hauzihitaji. Katika utafiti wa akina mama 152, kilichotabiri usalama wa uhusiano mtoto akiwa na mwaka mmoja ni ubora wa mwingiliano wao akiwa na miezi sita, si kunyonyesha au kulisha kwa chupa. Hata hivyo, akina mama waliokuwa wakinyonyesha walionyesha usikivu kidogo zaidi katika miezi ya kwanza (Britton na wenzake, 2006).
Si kupatikana saa zote. Hata mtu mzima mwenye umakini mkubwa zaidi hujitenga kwa muda ili kwenda msalani, kupika chakula cha jioni au kumwacha mtoto na mtu mwingine anayemwamini. Watafiti wanachotarajia kwa anayemlea mtoto ni malezi “mazuri ya kutosha” yanayodumu kwa muda, si malezi kamilifu. Na usalama wa uhusiano hautegemei tu jinsi unavyomlea: mazingira na mtoto mwenyewe pia vinaweza kuchangia, kwa hiyo haufai kutumiwa kuwahukumu wazazi.
Hauonekani katika tabia moja tu. Kiasi anacholia wakati wa kuagana kinategemea sana hulka yake, na baadhi ya watoto wenye uhusiano salama mara chache humtafuta mtu mzima, kwa sababu wana uhakika kwamba yupo. Binti yako akiingia kituo cha kulelea watoto bila kugeuka nyuma, hilo peke yake halisemi chochote.
Kituo cha kulelea watoto, kazi na baba
Katika utafiti wa watoto wachanga 1,153 wa Marekani waliozaliwa miaka ya 90, hakuna kati ya mambo haya lililotabiri peke yake kama uhusiano na mama ungekuwa salama zaidi au kidogo wakiwa na miezi 15: saa walizokaa kwenye kituo cha kulelea watoto, ubora wa kituo hicho, wala umri waliokuwa nao walipoanza. Kilichokuwa na uzito mkubwa zaidi ni kiwango cha usikivu wa mama kwa mtoto wake (NICHD Early Child Care Research Network, 1997). Walipofikisha miaka 3, matokeo yalikuwa yaleyale. Kulikuwa na tofauti moja ndogo. Wakiwa na miezi 15, pale ambapo usikivu wa mama ulikuwa mdogo, uwezekano wa uhusiano salama ulikuwa mdogo kidogo ikiwa pia mtoto alikaa zaidi ya takriban saa 10 kwa wiki kwenye kituo cha kulelea watoto, ikiwa kituo hicho kilikuwa cha ubora duni, au ikiwa alipitia zaidi ya mahali pamoja au mlezi mmoja nje ya nyumbani. Wakiwa na miaka 3, ni suala la saa pekee lililojirudia, na kwa nguvu ndogo zaidi (NICHD, muhtasari wa matokeo).
Karibu tafiti hizi zote zilifanywa na akina mama. Kuhusu akina baba kuna takwimu chache zaidi, lakini kwa watoto wachanga, asilimia ya uhusiano salama na baba inafanana na ile ya mama (Madigan na wenzake, 2023). Na watoto wengi wana zaidi ya mtu mmoja wa kushikamana naye: baba na mama, bibi, mlezi wa kituoni, ikiwa wanatumia muda wa kutosha pamoja na wanawafariji wanapohitaji. Kuwa na zaidi ya kimbilio kimoja thabiti kunawanufaisha. Kwa hiyo binti yako akimpenda sana mlezi wake wa kituoni, hilo halipunguzi chochote katika uhusiano wenu. Kuhusu kuagana kila asubuhi tumeandika katika “Wasiwasi wa kutengana shuleni”.
Jinsi unavyojengwa siku kwa siku

Kilichochunguzwa zaidi ni kile ambacho watafiti hukiita usikivu: kutambua anachohitaji mtoto, kukielewa vizuri na kujibu kwa wakati na kwa namna inayofaa. Katika tafiti za watoto wachanga na mama zao, kiungo kati ya usikivu na uhusiano salama ni cha wastani, na mambo mengine ya malezi yana uzito sawa nao (De Wolff na van IJzendoorn, 1997). Hata hivyo, mpango unaoongozwa na wataalamu unapofanikiwa kuwasaidia wazazi kujibu kwa usikivu zaidi, usalama wa uhusiano wa watoto wao wachanga huimarika kidogo (Bakermans-Kranenburg na wenzake, 2003). Hakuna aliyepima athari ya kila kitendo mahususi. Kinachofuata ni njia zenye mantiki za kuleta wazo hilo katika maisha ya kila siku, pamoja na baadhi ya ushauri wa Chuo cha Marekani cha Madaktari wa Watoto (AAP).
Akiogopa, faraja kwanza. AAP kinaeleza kwa ufupi hivi: “Akiwa na hofu, mpe hali ya usalama”, na kinapendekeza kuipa jina hisia anayoihisi (AAP, kuhusu ukuaji wa kihisia). Kwa vitendo, mara nyingi hii ni kuinama hadi kimo chake, kumwambia “yule mbwa amekutisha”, kumwacha akushike, na kuacha maelezo hadi atakapotulia.
Mwache asogee mbali, na arudi. Kaa mahali anapoweza kukuona, bila kumsukuma aende mbali zaidi na bila kumzuia. Akirudi kukutafuta mara tano, si tatizo; akirudi mara chache sana, pia si tatizo. Akiwa na miaka 5 au 6, msingi huo si tena hasa kukuona akiwa juu ya kiteleza, bali kujua utakuwa wapi, utarudi lini, na kuweza kukusimulia baadaye yaliyompata.
Aga waziwazi, na urudi wakati uliosema. Kuaga kufupi, kwa upendo, na kwa namna ileile kila mara. Ukimwambia utarudi baada ya chai ya jioni, rudi baada ya chai ya jioni (AAP, kuhusu wasiwasi wa kutengana).
Tumia vizuri wakati wa kumchukua. Ikiwa mnafanya kazi nje ya nyumbani siku nzima, muda wenu pamoja naye ni wakati wa kumchukua na jioni, na hapo yanafaa yaleyale: faraja ikiwa amekuja akiwa hayuko sawa, na kusikiliza kwa makini anachokueleza. Akikupuuza kwa muda anapokuona, au akilipuka, usilichukulie kama ishara: tabia moja tu haisemi uhusiano ukoje. Zaidi ya hayo, ili kuunganika na kufurahi pamoja, AAP kinapendekeza vipindi vya dakika 10 hadi 15 vya mchezo anaouchagua mtoto, simu ikiwa imewekwa kando, mara mbili au tatu kwa wiki. Si muda mrefu, na unatosha ndani ya wiki ya kazi.
Siku moja mbaya haiuvunji. Kutakuwa na siku utakazochelewa, siku usizoelewa kinachomsumbua, au siku utakazopoteza subira. Kinachohesabika katika uhusiano ni kile kinachojirudia mwezi baada ya mwezi, na kumkaribia tena baada ya wakati mgumu pia ni sehemu ya hilo.
Lini kushauriana na mtaalamu
Hakuna kipimo cha uhusiano huu unachoweza kufanya nyumbani. Kipimo kinachojulikana zaidi, “Hali Ngeni” (Strange Situation), huchunguza katika maabara jinsi mtoto anavyoitikia kutengana kwa muda mfupi na kukutana tena na mtu mzima fulani. Matokeo yake hutathminiwa na wachunguzi waliofunzwa. Kipimo hiki kinaainisha uhusiano huo, si mtoto, na hakijathibitishwa kuwa kinafaa kumtambua mtu yeyote na tatizo (Madigan na wenzake, 2023). Katika tafiti za watoto wa miaka 2 hadi 8, zaidi kidogo ya nusu ya mahusiano na mama huainishwa kuwa salama, katika sampuli zilizotoka hasa Amerika Kaskazini na Ulaya, na kwa familia za tabaka la kati na la juu (Deneault na wenzake, 2023). Uhusiano mmoja usipokuwa salama, haimaanishi kwamba umevunjika wala kwamba mtoto atapata matatizo.
Zungumza na daktari wa watoto ikiwa, baada ya miaka ya shule ya awali (karibu miaka 5 au 6), dhiki anayopata mnapotengana bado inaendelea kila siku, au ikiwa una wasiwasi kwamba hazoei kuwa mbali nawe. Na pia ikiwa wewe mwenyewe una sonona au msongo wa mawazo unaokuzuia kuwepo kwa ajili yake: kuomba msaada kwa ajili yako mwenyewe pia ni kwa ajili yake.
Hadithi: kivuli ukutani
Katika Vivuli vinavyocheza, hadithi kwa watoto wa miaka 2 hadi 4, Dubu Mdogo anaona kivuli cha tawi kikisogea ukutani muda mfupi baada ya mama yake kuzima taa, na anamwita kwa hofu. Mamadubu anainama kando ya kitanda: “Naona una hofu. Na ni kawaida kuihisi.” Anamkumbatia kwa muda mrefu, na baada ya hapo tu ndipo anawasha tochi na kugeuza mikono yake kuwa mbwa, njiwa na sungura.
Mwishowe Dubu Mdogo anajaribu kwa mikono yake mwenyewe, kwanza akisaidiwa kisha karibu peke yake, na analala amekumbatia tochi, mama yake akiwa kando yake. Katika usiku mmoja, hicho ndicho watafiti hukiita kimbilio na msingi salama: faraja kwanza, na kutoka hapo, hamu ya kujaribu. Uhusiano hauamuliwi na usiku mmoja, lakini usiku kama huu ndio unaojirudia. Kuhusu hofu ya giza tumeandika katika “Hofu ya giza na majitu ya kuwaziwa”. Mwongozo unaoambatana na hadithi kwenye programu unapendekeza swali kwa wakati wa kulala: “Ni mnyama gani ungetengeneza kwa mikono kama ungekuwa na tochi ndogo?”

Vivuli vinavyocheza
Kucheza na giza
Dubu Mdogo ni dubu mdogo mwenye hisia na udadisi, wa aina ile ambao hali mpya huwachukua muda kidogo zaidi. Usiku huu, Mamadubu anapozima taa kubwa, kivuli kinachotembea ukutani mwa chumba chake kinamwogofya kweli. Mamadubu haendi popote: anabaki kando yake na, kwa mikono na tochi ndogo, anamwonyesha njia nyingine ya kutazama kile anachokiona ukutani. Hadithi inaandamana na hofu hii ya kwanza ya giza na wakati ambao Dubu Mdogo anaanza kufanya jambo kwa mikono, si kutazama tu.
Soma hadithi hii ya watoto katika programu ya Semillita



