Mwanao ameketi sakafuni na sanduku tupu la katoni. Unamwambia “kwa nini usitengeneze gari?”, unamchorea magurudumu na kumwonyesha mahali usukani ungekaa. Dakika kumi baadaye gari limekamilika, yeye ameshahamia kwenye kitu kingine, nawe unabaki na hisia kwamba aliyecheza ni wewe.
Kinachotokea tunapowafundisha jinsi kitu kinavyofanya kazi
Katika jumba la makumbusho ya sayansi, watoto 85 wa miaka 4 hadi 6 walicheza na kichezeo chenye mirija kilichoficha kazi nne, kama mlio au mwanga. Kama mtafiti aliwaonyesha moja kwanza (“Tazama, hivi ndivyo kichezeo changu kinavyofanya kazi”), walicheza kwa muda mfupi zaidi, walijaribu mambo machache zaidi na waligundua kazi chache zaidi kuliko pale ambapo hakuwaonyesha chochote au alipoonekana kuigundua kwa bahati. Ilikuwa vivyo hivyo pale walipomsikia tu akimweleza mtoto mwingine (Bonawitz na wenzake, 2011).
Waandishi wanalieleza hili kama hoja ya kimantiki: kama mtu anayejua anamfundisha jambo moja tu, mtoto anahitimisha kwamba hakuna zaidi. Hawahitimishi kwamba kufundisha ni jambo baya; kiasi ambacho kunafaa kinategemea kile anachojua anayefundisha na jinsi ilivyo rahisi kwa mtoto kukigundua peke yake. Na tusiyapanue matokeo haya kupita kiasi: utafiti ulipima jinsi watoto walivyochunguza kichezeo, si ubunifu. Kwamba jambo kama hilo hutokea pia kwa sanduku au karatasi ni makisio yenye mantiki, si kitu kilichopimwa.
Zawadi na sifa
Uchambuzi wa jumla wa majaribio 128 (meta-analysis) uligundua kwamba zawadi zilizotangazwa mapema zilifanya shughuli husika ichaguliwe mara chache zaidi baadaye kwa kuipenda tu. Kwa zawadi za vitu, kama kibandiko kinachoahidiwa kwa kila mchoro, athari hiyo ilielekea kuwa mbaya zaidi kwa watoto kuliko kwa wanafunzi wa chuo kikuu. Maoni chanya, kwa upande mwingine, yaliongeza hamu, ingawa kwa watoto kwa kiasi kidogo kuliko kwa wanafunzi wa chuo kikuu (Deci na wenzake, 1999).
Ni suala lenye mjadala miongoni mwa watafiti. Kwa nyumbani, tofauti muhimu ni hii: kumwambia “Mzuri sana!” hakumwondolei hamu; kumwahidi kitu ili achore, huenda kukamwondolea.
Na je, michezo ya kufikirika?
Chuo cha Marekani cha Madaktari wa Watoto (AAP) kinapendekeza kuwapa watoto vitu rahisi, kama matofali ya kuchezea, vyombo vitupu au vijiko vya mbao, na muda wa kuigiza matukio ya kufikirika (AAP, kuhusu nguvu ya mchezo).
Inafaa kufanya hivyo, ingawa tusiipe michezo hii sifa isiyo yake. Mapitio ya tafiti ya mwaka 2013 yalihitimisha kwamba hakuna ushahidi madhubuti kwamba michezo ya kufikirika ndiyo inayowafanya watoto kuwa wabunifu zaidi. Baadhi ya tafiti bora zinaashiria kwamba kinacholeta tofauti ni mambo ambayo kwa kawaida huambatana na michezo hiyo: jinsi mtoto mwenyewe alivyo, watu wazima walio karibu naye na mazingira (Lillard na wenzake, 2013). Huenda michezo ya kufikirika ikawa njia moja kati ya kadhaa, au huenda hata isiwe ndiyo inayofanya kazi hiyo. Kama mtoto wako hachezi sana michezo ya kufikirika, hakuna ushahidi kwamba hilo linamnyima kitu chochote cha lazima.
Jinsi ya kuupa ubunifu nafasi nyumbani
Weka karibu vitu visivyo na njia moja tu ya kutumiwa. Masanduku, vitambaa, vibanio vya nguo, mirija ya katoni, karatasi tupu na kitu cha kuchorea. Sanduku linaweza kuwa gari, pango au chombo cha angani. Kazi za mikono zenye maelekezo na madarasa ya ziada nayo yana nafasi yake, kwa sababu hufundisha mbinu; kile ambacho hayatoi ni ule muda wa kuamua afanye nini.
Subiri kidogo kabla ya kumfundisha, na mfundishe kama mtu anayegundua. Akikwama, muulize anataka kufikia nini. Katika utafiti wa makumbusho, mtu mzima alipoonekana kuupata mlio kwa bahati, watoto waliendelea kujaribu kila kitu: “Lo! Umeona hiyo? Ngoja nijaribu tena nione kama itatokea” huacha mlango wazi. Ukimfundisha kitu, ongeza: “Hii ni njia moja. Bila shaka utapata nyingine”. Na utafiti huo ulihusu watoto wa miaka 4 hadi 6: kwa wale wa mwaka 1 au 2, kukuona ukipanga tofali moja juu ya jingine au ukimlisha mwanasesere mara nyingi ndiko kunakowapa wazo. Kumwacha agundue pia si kumwacha peke yake; kuhusu kugundua mtu mzima akiwa kando tumezungumza katika “Mtoto wangu hujifunza kwa vitendo”.
Zungumzia anachofanya. Kumwambia “Mzuri sana!” hakumwondolei hamu. Lakini “Niambie kuhusu mchoro wako” hufungua zaidi kuliko “Hiki ni nini?”, kwa sababu wakati mwingine bado si kitu chochote, na “Umetumia buluu nyingi” au “Wazo la mabawa ulilipataje?” humwonyesha pia kwamba umeutazama kweli.
Acha mti uwe wa zambarau, na msaidie anapovunjika moyo. Kama mchoro ni wake, rangi na uwiano pia ni vyake. Lakini akisema “sijui kuchora” kwa sababu farasi hamtokei kama alivyotaka, au kwa sababu anamlinganisha na farasi wa kaka yake mkubwa, mfundishe bila hofu: mbinu moja ya kuchora mwili, na mengine ayaamue yeye. Kama umehifadhi mchoro wowote wa kaka yake alipokuwa na umri wake, kumwonyesha kunaweka ulinganisho huo mahali pake.
Tenga nafasi ya fujo, lakini kwa mipaka. Kona ambapo kitu alichojenga kinaweza kubaki kama kilivyo hadi kesho huleta mchezo mwingi zaidi kuliko kazi ya mikono inayopaswa kuondolewa kabla ya chakula cha jioni. Na mipaka iliyo wazi (ujenzi juu ya zulia, kupaka rangi mezani juu ya kitambaa kuukuu cha meza) humwacha acheze bila wewe kulazimika kumchunga kila wakati.
Acha alasiri zisizo na mpango, na vumilia ule muda wa mwanzo. Mawazo huchelewa kufika na mwanzo kwa kawaida huwa wa kusuasua; kuhusu muda huo, na kuhusu wakati “nimechoka” inapomaanisha jambo jingine, tumezungumza katika “Kuchoka si adui”.
Akikualika kucheza, ingia kwenye hadithi yake. Igiza nafasi atakayokupa na uulize “Na sasa kinatokea nini?”. Ukipata wazo, liingize ndani ya mchezo wake (pweza, dhoruba) badala ya kubadilisha kisa chake. Kama unavyosema ukurasa ule ule wa AAP, kinachowajenga watoto ni uwepo na umakini wa watu wazima, si vifaa vya kielektroniki vya kifahari.
Sanduku lililokuwa chombo cha angani
Katika Lango la kuchoka, hadithi kwa watoto wa miaka 6 hadi 8, alasiri moja ya dhoruba bila umeme, Nora anageuza sanduku la katoni na kalamu za rangi kuwa chombo cha angani. Mstari wake wa kwanza, mwekundu na uliopinda: “si kitu kikubwa”. Sanduku halisogei hata sentimita moja, lakini Nora anasafiri hadi angani na chini ya bahari: “Aliyepanda ni Nora kwa ndani, na ndiyo njia bora ya kupanda”.
Kinachotuvutia hapa ni kile Nora anachofanya anapofika Thomas, jirani yao, ambaye naye amechoka. Nora hamwelezi sheria: anamwingiza kwenye safari. “Tunaenda chini ya bahari”, anamwambia. “Kuna pweza. Chukua kalamu”. Thomas anafungua kalamu ya kijani na kuingia ndani ya sanduku, nyuma yake.
Mwongozo unaoambatana na hadithi kwenye programu unapendekeza swali la kuuliza baadaye: “Chombo cha angani kilikuwa ndani ya sanduku au ndani ya Nora?”.
Lango la kuchoka
Safari bila skrini
Alasiri ya mvua, dhoruba inamwacha Nora bila umeme na bila intaneti. Skrini yake inazimika ghafla na, kwa mara ya kwanza alasiri yote, hakuna kinachomburudisha kutoka nje. Nora anatembeatembea, analalamika, anahesabu vigae, anajining'iniza kichwa-chini kwenye kochi… hadi, pembeni, macho yake yanatua kwenye sanduku kuukuu la katoni na kalamu za rangi ambazo hakuwa amezitumia kwa miaka mingi.
Soma hadithi hii ya watoto katika programu ya Semillita
