Mnaharakisha kwenda shuleni, na mwanao anasimama ghafla pembeni mwa barabara: konokono anavuka. Anainama, anamfuata kwa macho bila kumgusa, na anataka kuona anakoelekea. Unamshika mkono na kumvuta kidogo, kwa sababu mnachelewa. Usiku huo, tangazo la programu fulani linajitokeza kwenye simu yako: “Mindfulness kwa watoto, dakika tano kwa siku”.
Na kile ambacho tangazo linaahidi kumfundisha kinafanana sana na alichokuwa akifanya mbele ya yule konokono. Katika umri huu, kujifunza mbinu kuna umuhimu mdogo kuliko kuuacha umakini huo udumu kidogo unapojitokeza. Na, mara kwa mara, kuutafuta pamoja.
Umakini kamili ni nini kwa mtoto mdogo
Katika tafiti, umakini kamili (mindfulness) hufafanuliwa kama kuelekeza fikira, kwa makusudi, kwenye kile kinachotokea sasa hivi, kwa udadisi na bila kukihukumu.
Kwa mtoto wa miaka minne au mitano, hilo si lazima lifanane na somo la kutafakari. Linaweza kuwa kumtazama konokono hadi kuona anakoelekea, kuhisi kama maji ya kuoga ni ya vuguvugu au ya moto, au kuhesabu ndege wangapi tofauti wanaosikika ukiwa umeketi kwenye benchi la bustani.
Kile tafiti zinachosema, ambacho ni kidogo kuliko ahadi za matangazo
Uchambuzi mpana zaidi tunaoufahamu unajumuisha majaribio 66 yaliyohusisha zaidi ya watoto na vijana 20,000. Zikilinganishwa na kutofanya chochote, programu za umakini kamili zilipunguza kidogo wasiwasi na msongo wa mawazo, na ziliboresha kwa kiasi fulani umakini na tabia. Zikilinganishwa na shughuli nyingine, kupungua kidogo kwa wasiwasi na msongo wa mawazo kuliendelea kuonekana, lakini kuboreka kwa umakini na tabia kulitoweka. Na pale ambapo vipimo vilirudiwa baada ya muda, haikuonekana kwamba matokeo hayo yalidumu. Waandishi wenyewe wanaandika kwamba yaelekea shauku imetangulia ushahidi (Dunning na wenzake, 2022). Ni programu zenye vipindi vinavyoongozwa, kwa hiyo zinatoa mwelekeo, lakini hazihamishiki kama zilivyo kwenye muda mfupi wa nyumbani na mtoto wa miaka minne.
Kwenye tovuti yake kwa ajili ya familia, Chuo cha Marekani cha Madaktari wa Watoto (AAP) kimechapisha makala inayowahimiza wazazi kushiriki nyakati hizi na watoto wao na, kwa watoto wa umri wa shule ya awali, inazungumzia dakika chache kwa siku. Makala hiyo inakiri pia kwamba baadhi ya watoto huona vigumu kukaa tuli, na inapendekeza kuanza na kitu chenye mwendo (AAP, kuhusu mapumziko ya kutafakari kwa watoto).
Na ile programu ya kwenye tangazo? Kwa mtoto wa umri huu, haihitajiki. Dakika inazoahidi zinalingana na vipindi vifupi vinavyopendekezwa kwa kawaida; kinachotiwa chumvi ni wazo kwamba kuna mbinu inayopaswa kujifunzwa, na yote yaliyo hapa chini yanaweza kufanywa bila skrini.
Jinsi ya kuufanyia mazoezi bila kuonekana kama somo
Haya ni mawazo rahisi, bila utafiti unaoyaunga mkono.
Mara kwa mara, nenda kwa mwendo wake. Si lazima iwe njiani kwenda shuleni, wala kila siku. Yanatosha matembezi yasiyo na saa maalum ya kufika, ambapo yeye ndiye anayeamua wakati wa kusimama. Wewe pia unasimama na kutazama anachokitazama. Ukisema kitu, iwe ni kuzungumzia anachokiona, bila kumwelekeza, kama tulivyoeleza katika “Mtoto wangu hujifunza kwa vitendo”. Kukiwa na ndugu zake, kila mmoja achague mahali pa kusimama.
Chezeni mchezo wa kutafuta vitu. Kabla ya kuanza, kubalianeni mtakachotafuta: kitu kinachotoa sauti, kitu chenye harufu, kitu kinachokwaruza ukikigusa na kitu kinachosogea polepole. Mchezo huu unafaa bustanini na unafaa nyumbani, kwa sababu jikoni kuna harufu na mvua inasikika dirishani. Kukiwa na ndugu, mnaweza kucheza kwa zamu.
Pumua kwa msaada wa kitu kinachoonekana. Mkiwa mmelala sakafuni, kichezeo cha sufi juu ya tumbo lake kinapanda na kushuka anapopumua. Au kupuliza polepole pangaboi la karatasi. Dakika mbili hivi, basi, kabla hajachoshwa.
Usiku, kitandani. Watoto wengi wa umri huu huona vigumu kutulia kabla ya kulala. Taa ikiwa hafifu, mnaweza kurudia lile la kichezeo cha sufi au kusikiliza pamoja sauti za nyumba gizani: gari linalopita, maji yanayopita kwenye bomba. Makala ya AAP inapendekeza hasa kuweka mazoezi ya kupumua katika taratibu za kabla ya kulala. Yanaweza kusaidia kuhitimisha siku, ingawa si dawa ya usingizi.
Mpe maneno ya kuuelezea mwili. “Mikono yako ina baridi au joto?”, “unajisikiaje miguuni baada ya kukimbia?”. Kuhisi mwili na kuweza kusema unachohisi ni mambo yanayohusiana; hilo la pili tulilizungumzia katika “Jinsi mtoto anavyojifunza kusema anachohisi”. Kama tayari analalamika mara kwa mara kuhusu maumivu ya tumbo, ni bora umuulize kuhusu mikono au miguu, ili usimfanye ayazingatie maumivu zaidi.
Wakati wa hasira kali, hapana. “Vuta pumzi ndefu” katikati ya hasira mara nyingi huja kwa kuchelewa. Wakati huo kinachosaidia zaidi ni wewe kuwa kando yake, ukiwa mtulivu kadiri unavyoweza, kama tulivyoeleza katika “Mbinu 5 za kudhibiti hisia kwa pamoja”. Kupumua hufanyiwa mazoezi wakati mambo yakiwa shwari.
Isiwe adhabu wala njia ya kumnyamazisha. Mwishoni mwa siku ni rahisi kushawishika kusema “pumua” ili atulie mara moja. Kama neno “tupumue” linaishia kumaanisha “kaa tuli”, wakati huo unaacha kuwa wa kupendeza.
Kama hataki, siku nyingine. Baadhi ya watoto hukosa raha wakikaa tuli au kimya. Mnaweza kufanya hivyo mkitembea, na pia mnaweza kuliacha.
Wakati wa kuomba msaada
Ni kawaida kwa mtoto wa miaka minne kupata shida kutulia usiku au kukaa tuli. Inafaa kulizungumza na daktari wa watoto ikiwa, kwa wiki kadhaa, inamwia vigumu mno kutengana nawe, anakataa kwenda shule, anaanza tena kujikojolea ilhali alikuwa ameshaacha, anaacha kuzungumza akiwa nje ya nyumbani au ana hofu zinazomzuia kufanya mambo aliyokuwa akiyafanya awali. Vilevile ikiwa hawezi kuzingatia jambo wala kutulia, na hilo linamletea matatizo nyumbani na shuleni: michezo hii si tiba ya hali hiyo.
Maumivu ya tumbo au ya kichwa yanayojirudia mara kwa mara yaangaliwe kwanza na daktari wa watoto, na bila kusubiri ikiwa maumivu yanamwamsha usiku au yanakuja pamoja na kutapika, homa au kupungua uzito. Na ikibainika kuwa ni wasiwasi, katika umri huu hutibiwa, na kwa kawaida kazi hiyo hufanywa hasa pamoja na wazazi.
Hadithi ya kupita njia ileile mara mbili
Katika Mchunguzi Mdogo wa Milima, hadithi kwa watoto wa miaka 4 hadi 7, mambo ni kinyume cha tukio la konokono: hapa anayezubaa ni mtoto, na ni binamu yake wa kike anayemfundisha kutazama. Daniel ni mbwa mdogo wa mjini anayepanda mlimani kumtembelea binamu yake Nina. Anatembea njia nzima akiwa na muziki masikioni na macho kwenye skrini, na anakosa kuona maporomoko ya maji, wanyama wa njiani na mti mmoja mzee sana. Anapofika, Nina anamuuliza kuhusu hayo yote, naye hakumbuki chochote.
Nina hamkaripii. Anampendekezea arudi kwa namna nyingine, simu na muziki vikiwa vimewekwa kando, akiwa na ramani tofauti, iliyotengenezwa kwa vitu vya kuhisi. Wakati wa kurudi, Daniel anatembea polepole, na safari hii anayaona maporomoko ya maji, anasimama tuli akiwatazama wanyama na anakuta ua dogo lenye harufu ya asali. Na ni baada tu ya kulitazama ndipo anapotoa simu yake ili kulipiga picha. Katika barua anayomwandikia Nina anaporudi nyumbani, anamwambia: “Mlima ulikuwa pale daima, lakini mimi sikuwepo”.
Mkiipenda, siku inayofuata mnaweza kutengeneza ramani yenu wenyewe: jicho, sikio, pua na mkono vilivyochorwa kwenye karatasi, kisha mtoke kutafuta kitu kimoja kwa kila mchoro.
Mchunguzi Mdogo wa Milima
Matukio katika vilele vya juu zaidi
Daniel ni mbwa mdogo ambaye anasafiri kutoka jijini kwenda kijiji cha milimani ambapo binamu yake Nina anaishi. Wakati wa safari ya kwenda, anazama katika vipokezi vya masikio na uangalifu wake unagawanyika, na anapoteza kabisa uzuri wa njia: maporomoko ya maji, wanyama, miti ya karne nyingi. Alipofika, Nina anagundua kuwa binamu yake hakuwa pale kweli kweli. Nina anamtolea changamoto kwa safari ya kurudi: kuweka pembeni vitu vinavyomvuta na kutumia ramani tofauti, iliyoundwa na vitu vya kutafuta kwa hisia. Daniel anakubali na anagundua kuwa njia ile ile, ikisafiriwa kwa uwepo na uangalifu, inakuwa matukio ya ajabu. Anajifunza kuwa kwanza lazima UWEPO, na kisha, ukitaka, unaweza kunasa wakati huo.
Soma hadithi hii ya watoto katika programu ya Semillita
