Unamwonyesha mwanao jinsi ya kukanda unga. “Kwanza tunaweka unga, polepole, la sivyo…”. Kabla hujamaliza sentensi, tayari ameingiza vidole kwenye pakiti, na jikoni kumetanda wingu jeupe.
Mwitikio wa kawaida kabisa ni kurudia maelezo kwa sauti ya juu kidogo: “Unanisikiliza?”. Nyuma ya hilo kuna swali lenye msingi: je, ana shida ya kuzingatia, au hivi ndivyo anavyojifunza katika umri wake? Akiwa na miaka 3, 4 au 5, kuingiza mikono kabla ya kusikiliza ni jambo la kawaida sana. Uwezo wa kuzuia msukumo bado unakomaa, na tabia hiyo peke yake haisemi chochote kuhusu umakini wake.
Kujifunza kwa vitendo, lakini mtu mzima akiwa kando
Tukiziweka pamoja tafiti kadhaa, hitimisho letu ni hili: mtoto hujifunza zaidi anaposhiriki, huku mtu mzima akimpendekezea shughuli na kuzungumzia anachofanya, kuliko anapokuwa peke yake au anaposikiliza tu. Kugusa ni njia moja ya kushiriki, si njia pekee.
Katika jaribio moja lililohusisha watoto 70 wa miaka 4 na 5, watoto walifundishwa, kwa takriban dakika 15, sifa za maumbo manne ya kijiometri. Baadhi walijifunza kwa mchezo wenye mwongozo: walitengeneza maumbo hayo wenyewe kwa vijiti na kueleza jinsi yalivyofanana na yale ya kwenye kadi, huku mtu mzima akiwapendekezea shughuli hiyo. Wengine walifundishwa kwa kutazama na kusikiliza tu, na wengine walicheza na maumbo hayo kwa uhuru. Waliojifunza kwa mchezo wenye mwongozo waliyatambua maumbo vizuri zaidi, hata yale yasiyozoeleka sana, na tofauti hiyo ilionekana wiki moja baadaye (Fisher na wenzake, 2013).
Uchambuzi wa jumla wa tafiti 164 (meta-analysis), uliohusisha watu wa rika zote na si watoto pekee, uligundua kwamba kuwaacha wagundue mambo wenyewe bila msaada kulileta matokeo duni kuliko kuwafundisha moja kwa moja. Kugundua kwa msaada (maoni kuhusu wanachofanya, msaada unaotolewa hatua kwa hatua, kuwaomba waeleze walichokiona) kulileta matokeo bora kuliko njia nyingine, ikiwemo kufundisha moja kwa moja (Alfieri na wenzake, 2011).
Na kuna jambo moja la kuzingatia kuhusu kufundisha. Katika jaribio na watoto wa shule ya awali, mtu mzima alipowafundisha jinsi kichezeo kimoja kinavyofanya kazi, watoto walijikita karibu kwenye kitendo hicho tu. Wale ambao hawakufundishwa walichunguza zaidi. Kufundisha kulifaa kwa kile kilichofundishwa, lakini kwa upande mwingine, katika jaribio hilo, watoto hao walichunguza wenyewe kwa kiasi kidogo kuliko wenzao (Bonawitz na wenzake, 2011).
Hii haimaanishi kwamba kuna watoto wa “mikono” na watoto wa “masikio”: tafiti hizi zinazungumzia watoto kwa ujumla, na mapitio ya tafiti ya mwaka 2008 yalihitimisha kwamba hakuna ushahidi wa kutosha wa kurekebisha ufundishaji kulingana na “mtindo wa kujifunza” wa kila mtoto (Pashler na wenzake, 2008). Majaribio haya ni madogo na yanahusu kazi mahususi (maumbo ya kijiometri, kichezeo chenye vitendo vilivyofichwa), na hakuna hata moja linalosema kwamba kusikiliza ni jambo baya.
Unachoweza kufanya nyumbani
Baadhi ya mawazo haya yanatokana na tafiti, na mengine ni mazoea ya kawaida.
Mpendekezee shughuli na ukae kando yake. “Hebu tuone kinachoupata unga tukiutia maji”. Kisha zungumzia anachofanya bila kumwelekeza: “Unaubonyeza kwa vidole vyako”. Kwa watoto wadogo zaidi, inasaidia kuwapa nafasi ya kuchagua: “Unga unanata au ni mkavu?”.
Mwache ajaribu kabla ya kumweleza. Badala ya kurudia maelezo, mpe kijiko au bakuli na utazame anachofanya. Kama jambo muhimu ni kwamba unga uliokandwa utoke vizuri, mweleze; kama unachotaka ni yeye achunguze, subiri kidogo. Hili ni hitimisho tunalolitoa kutokana na jaribio la kichezeo, si jambo lililopimwa jikoni.
Muulize kabla ya kumweleza. “Unagundua nini?”, “unadhani kitatokea nini kama…?”. Kumwomba aeleze kwa maneno yake mwenyewe alichokiona ni mojawapo ya misaada inayotajwa na ule uchambuzi wa jumla wa tafiti.
Ingia kati anapokwama. Kama amekuwa akihangaika na kifuniko kwa muda, usimfungulie: mwonyeshe mahali pa kuweka mkono. Pia kuna muda wa kutojua la kufanya ambao unamfaa, na tumelizungumzia hilo katika “Kuchoka si adui”.
Andaa mahali ambapo kukosea si tatizo. Bakuli lenye unga kidogo badala ya pakiti nzima, sinia chini yake na, kama atapanda juu ya kigoda, kiwe imara na mtu mzima awe kando yake. Unga uliozidi au maji yaliyomwagika hufutwa kwa kitambaa.
Kugusa ndiyo, mdomoni hapana. Mnapopika pamoja, anaweza kugusa unga, ukiwa mkavu au umekandwa. Mamlaka ya Chakula na Dawa ya Marekani (FDA) inaomba kwamba mtu asionje wala asile unga mbichi wala mchanganyiko ambao haujapikwa (ambao mara nyingi pia huwa na mayai mabichi), kwamba watoto wasiuchezee mchanganyiko huo mbichi wala wasiutumie kama udongo wa kufinyanga, na kwamba mtu anawe mikono baada ya kuugusa (FDA, kuhusu kushughulikia unga kwa usalama).
Dumisha sheria zenye sababu. Kinachounguza, kinachokata au kinachochomekwa kwenye umeme ni kazi ya mtu mzima. Kwa watoto wadogo haitoshi kuwaeleza: kinachowalinda ni umbali na uangalizi.
Endelea kusimulia na kusoma. Kujifunza kwa vitendo hakupunguzi thamani ya hadithi anazosimuliwa na anazosomewa. Katika ushauri wake kuhusu watoto wa miaka 4 hadi 6, Chuo cha Marekani cha Madaktari wa Watoto kinapendekeza kuwasimulia hadithi na kuwauliza wanakumbuka nini, na kuihimiza shule iweke kujifunza kwa kucheza pamoja na shughuli zenye mpangilio zaidi, kama kusoma (AAP, kuhusu nguvu ya mchezo).
Haya yote si ya jikoni tu: yanafaa pia wakati wa kuvaa, kupanga vitu au kuunganisha fumbo la picha, na si lazima kuyaandaa kila siku.
Wakati wa kuangalia kwa karibu zaidi
Kuingiza mikono kabla ya kusikiliza si utambuzi wa kitabibu. Kwa ujumla, mtaalamu haangalii kama anapendelea kugusa, bali kama ana shida ya kudumisha umakini nyumbani na shuleni pia kwa miezi kadhaa, na kama hilo linamzuia katika maisha yake ya kila siku. Kama pia anaonekana hasikii vizuri au haelewi anachoambiwa, kitu cha kwanza kuchunguzwa ni uwezo wa kusikia na lugha. Hilo hutathminiwa kliniki, na hatua ya kwanza ni daktari wa watoto.
Na kama ni kinyume chake, na hataki kugusa, mpe kijiko na usimlazimishe. Kama anaepuka kwa nguvu na mfululizo kujichafua au kugusa vitu vyenye umbile fulani, huenda kuna unyeti wa hisia nyuma ya hilo, na inafaa kulizungumza pia na daktari wa watoto.
Hadithi ambamo maelekezo ya mapishi hayatoshi
Katika Roboti Mdadisi, hadithi kwa watoto wa miaka 4 hadi 7, Chip ni roboti wa maabara anayejua jina la kila kitu na amesoma maagizo yote, lakini anauliza maswali machache. Panya mmoja mwenye njaa anamwomba watengeneze biskuti. Chip ana mapishi kamili kwenye kumbukumbu yake, na hajawahi kupika.
Panya anaingiza kidole chake kwenye mfuko wa unga, anapuliza, na wingu jeupe linapanda hewani. Chip anaacha maelezo yake katikati, ananyoosha mkono na kuugusa unga. Kuanzia hapo anaanza kuuliza maswali yake mwenyewe: kwa nini mchanganyiko unavutika, nini kinatokea kwa chokoleti inapoyeyuka. Panya anapomwaga mfuko mzima kwa mara moja na wote wawili kuishia weupe kwa unga, Chip anasema ni “kosa katika itifaki iliyoanzishwa”, na panya anamjibu kwamba limekuwa “kosa la kuchekesha”.
Hadithi haiweki kugusa na kufuata sheria kama mambo yanayopingana: biskuti zinapotolewa kwenye tanuri, ni Chip mwenyewe anayesisitiza kusubiri dakika tisa zipoe, kwa sababu maagizo yanasema hivyo.
Mwongozo unaoambatana na hadithi kwenye programu unapendekeza swali la kuuliza baada ya kuisoma: “Kama ungeweza kufanya jaribio la upishi kama Chip, ungependa kuandaa nini?”.
Roboti Mdadisi
Kugundua ulimwengu kwa macho ya chuma
Chip ni roboti mdogo anayeishi katika maabara yenye vitabu na zana. Ana ufikiaji wa maarifa yote ya ulimwengu na anaweza kukumbuka maelfu ya data bila kusahau chochote, lakini kamwe hajawahi kuhisi udadisi wa kweli wa kujaribu kwa mikono yake mwenyewe. Siku moja, Cheche, panya mwenye njaa na udadisi mkubwa sana, anamwomba msaada wa kutengeneza biskuti za chokoleti. Ingawa Chip anajua mapishi kwa moyo, hajawahi kupika. Pamoja wanagundua kuwa kujua nadharia si sawa na kuishi uzoefu, na kuwa maswali ya kuvutia zaidi hutokea unapogusa, kuchanganya na kuchunguza ulimwengu kwa hisia zako mwenyewe. Kupitia jaribio hili la upishi, Chip anajifunza kuwa udadisi hauko katika kuwa na majibu, bali katika kujithubutu kujiuliza “kwa nini?” na “vipi?” unapofanya vitu.
Soma hadithi hii ya watoto katika programu ya Semillita
