Mtoto wangu anaamini kila kitu: jinsi ya kumfundisha kufikiri mwenyewe

Niña de unos siete años mirando una hoja con una lupa en el jardín, mientras su padre se inclina para mirarla con ella, fotografía natural

Binti yako wa miaka mitano anarudi kutoka bustanini akiwa na uhakika kwamba ukimeza chingamu, inakwama tumboni kwa miaka saba. Ameambiwa hivyo na mtoto mmoja mkubwa. Wiki iliyopita ilikuwa ni viatu vya michezo vilivyoonekana kwenye video, eti vinakufanya ukimbie kwa kasi zaidi. Nawe unajiuliza jinsi ya kumfundisha asiamini kila kitu, bila yeye kuishia kutoamini chochote.

Kwa nini wanaamini kila kitu

Watoto wakiwa na miaka 3, kuamini wanachoambiwa ni jambo la kutarajiwa. Katika jaribio moja, mtafiti aliwaambia watoto wa umri huo kibandiko kilikuwa chini ya kikombe kipi, na kila mara alitaja kikombe kisicho sahihi. Zaidi ya nusu (9 kati ya 16) hawakukipata kibandiko hata mara moja katika majaribio manane, ingawa katikati ya mchezo mtu mzima mwingine aliwaambia: “Ni mjanja kweli, sivyo?”. Lakini mtafiti alipoweka mshale kwenye kikombe kisicho sahihi badala ya kukitaja, watoto walijifunza haraka kutafuta chini ya kile kingine (Jaswal na wenzake, 2010).

Waandishi wanaliona hili kama jambo lenye manufaa zaidi kuliko kasoro: karibu kila kitu tunachowaambia ni kweli, na kuhakikisha kila kitu kusingewezekana. Kadiri wanavyokua, wepesi huo wa kuamini hupungua. Wala lengo si wakitilie shaka kila kitu: kwa mujibu wa mapitio fulani ya tafiti, watoto wanaotarajia kwamba kila mtu husema ukweli, na wale wasiomwamini karibu mtu yeyote, wako katika hatari kubwa zaidi ya kupata matatizo ya kuzoea mazingira na ya kuachwa nje ya kundi. Kinachotafutwa ni wajifunze ni lini inafaa kutilia shaka (Mills, 2013).

Wanachoweza kufanya tayari, na katika hali gani

Wanaweza kufanya kiasi fulani, ingawa katika hali mahususi. Katika maabara, watoto wa miaka 3 hadi 5 hutofautisha sababu nzuri za kuamini jambo (kuliona, kuambiwa na mtu anayejua, kulihitimisha kwa kufikiri) na sababu mbaya (kubahatisha, kujifanya, au kutaka liwe hivyo), na wale wa miaka 3 na 4 hupendelea kujifunza kutoka kwa mtu aliyetoa sababu nzuri hapo awali (Koenig, 2012). Tofauti na jaribio la vibandiko ni kwamba hapa wanaweza kuwalinganisha watu wawili. Kukiwa na mtu mzima mmoja tu anayezungumza kwa uhakika mkubwa, kwa mtoto wa miaka 3 kwa kawaida kinachoshinda ni kile anachosema mtu huyo.

Katika utafiti mwingine, mtu mzima alificha kichezeo mbele yao kisha akawaambia kwamba kilikuwa mahali pengine. Watoto wa miaka 4 na 5 walikitafuta pale walipokiona kikifichwa; wengi wa wale wa miaka 3 walifuata alichosema mtu mzima. Tofauti na vibandiko ni kwamba hapa walikuwa wamekiona kwa macho yao wenyewe, na ilitosha mara moja tu ambapo mtu mzima huyo alikosea ili hata wale wa miaka 3 waanze kuamini walichokiona (Ma na Ganea, 2010). Hilo lilitokea ndani ya kipindi kimoja cha jaribio, si mabadiliko ya kudumu, lakini linaonyesha jinsi uzoefu ulivyo na uzito.

Kutambua kwamba mtu anasema jambo kwa sababu linamfaidisha huja baadaye. Katika utafiti mdogo, watoto wa takriban miaka 8 walimtilia shaka zaidi mtu aliyedai jambo lililomfaidisha yeye mwenyewe; wale wa miaka 6 walifanya kinyume chake: walimwamini zaidi (Mills na Keil, 2005). Kwa matangazo hutokea jambo linalofanana: wakiwa na miaka 3 au 4 tayari wanahisi kwamba kuna mtu anataka kuwauzia kitu, lakini kuelewa jinsi matangazo yanavyojaribu kuwashawishi huja karibu na miaka 6 hadi 8, na hata hapo si kila mara wanautumia ufahamu huo wanapokuwa mbele ya tangazo (kwa mujibu wa mapitio yale yale ya Mills).

Jinsi ya kumsaidia afikiri mwenyewe

Msichana wa takriban miaka mitano akiweka mashua ndogo ya mbao ndani ya bakuli la maji ili kuona kama inaelea, huku baba yake akimtazama, picha halisi isiyopangwa

Uliza: “Na yeye anajuaje?”. Kama ameambiwa na mtu, uliza kuhusu mtu huyo: “Na Juma anajuaje? Ameliona kwa macho yake, ameambiwa na mtu, au anajiwazia tu?”. Kupima sababu za mtu mwingine ndicho hasa ambacho, katika tafiti, watoto hukifanya vizuri tayari kati ya miaka 3 na 5. Ukimuuliza kuhusu kile anachoamini yeye mwenyewe, usishangae akichanganyikiwa: katika umri huo ni vigumu kwao kukumbuka kama waliona kitu au waliambiwa (Robinson na Whitcombe, 2003). Hakuna aliyepima kama kuuliza hivi nyumbani kunawafanya wafikiri kwa kina zaidi, lakini ni njia rahisi ya kulifanyia mazoezi.

Hakikisheni pamoja, au tafuteni mtu anayejua. Kusema “hebu tuangalie” kunafaa kwa mambo mengi: kama kitu kinaelea au kinazama, kama mmea unakua zaidi kwenye jua. Mambo mengine hayawezi kuangaliwa hivyo, kama hilo la chingamu. Hapo swali ni “nani angejua kwa kweli?”: wakiwa na miaka 3 na 4 tayari wanapendelea kujifunza kutoka kwa mtu anayejua kuliko kwa asiyejua (Koenig na Harris, 2005), na kulitafuta pamoja kwenye kitabu au kumuuliza daktari wa watoto ni kulifanyia mazoezi hilo. Kuhusu kujifunza kwa kujaribu, tumezungumza katika “Mtoto wangu hujifunza kwa vitendo”.

Video ni mtu anayemwambia jambo. Hata akiliona kwenye skrini, hajalihakikisha yeye mwenyewe, kwa hiyo swali lile lile linafaa: “Na huyo kijana anajuaje?”. Kuona uso kunashawishi zaidi kuliko kusikia sauti: katika utafiti ule ule wa vibandiko, watoto wa miaka 3 walidanganyika zaidi walipomwona mtafiti kwenye video kuliko walipomsikia tu. Kuhusu kama kijana huyo analipwa ili aonyeshe kichezeo, mtoto akiwa na miaka 5 ni wewe unayelisema kwa sauti (“huenda analipwa ili akionyeshe”); kulielewa mwenyewe huja baadaye. Na hata wanapokuwa wakubwa zaidi, kwa mujibu wa Chuo cha Marekani cha Madaktari wa Watoto (AAP), mara nyingi hulitambua tangazo na bado hawalipingi linapotoka kwa mtu wanayemfuatilia au linapokuja pamoja na kile wanachopenda kutazama (Radesky na wenzake, 2020).

Kwa matangazo, fikirini pamoja yanataka nini. AAP inapendekeza kwamba wanapoomba kitu mahususi, mfikiri pamoja ni nini kimewafanya wakitake, na pia inaomba matangazo yanayowalenga watoto walio chini ya miaka 7 yapigwe marufuku: jukumu la kujilinda haliwezi kuachiwa wao peke yao (AAP, kuhusu matangazo ya kidijitali yanayowalenga watoto). Karibu na miaka 7 au 8, wanapoanza kulitambua wenyewe, inasaidia kuuliza: “Nani anafaidika ukiamini hivyo?”. Kabla ya hapo unaweza kuanza kupanda mbegu, bila kutarajia kwamba wataelewa.

Jibu maswali yake ya “kwa nini”. Katika rekodi za mazungumzo ya nyumbani, watoto wasipopewa maelezo, ilikuwa rahisi zaidi warudie swali au watoe maelezo yao wenyewe; walipopewa, kwa kawaida waliridhika (Frazier na wenzake, 2009). Wanauliza ili waelewe. Maelezo mafupi yanatosha, na “sijui, tutafute pamoja?” nalo ni jibu zuri.

Sema usipojua kwa uhakika. Hata wakiwa na miaka 3, wakati mwingine hujifunza machache kutoka kwa mtu anayesema “nadhani…” kuliko kutoka kwa anayesema “najua…”, kwa hiyo kwa kiasi fulani wanaitambua tofauti. Upande wa pili ni kwamba kujiamini kunashawishi, na anayezungumza kwa uhakika mkubwa si kila mara anajua zaidi. Kukusikia wewe ukisema hivyo (“Nadhani ni hivyo, lakini sina uhakika”) kunampa mifano kwamba kati ya kujua jambo na kulibahatisha kuna viwango.

Kutilia shaka kusionekane kuwa ni kukosa heshima. Akigundua kwamba umekosea au akiuliza kwa nini jambo fulani liko hivyo, kumwambia “swali zuri, hebu tuangalie” kunamwonyesha kwamba nyumbani ni sawa kuuliza. Jambo jingine ni kutumia “kwa nini?” ili akwepe kuoga. Hapo mpe sababu fupi mara moja (“kwa sababu umetokwa na jasho bustanini”), na kanuni inabaki kama ilivyo: kuuliza kunaruhusiwa; kujadiliana kila usiku, hapana.

Kuna kikomo kimoja ambacho ni vizuri kukielewa wazi: kwamba katika mchezo anatofautisha anachokiona na anachoambiwa haimaanishi kwamba atatambua mtu anapomdanganya kwa makusudi. Kutambua uongo, au kile mtu anachokitafuta, ni vigumu kwao hadi miaka 6 au 7, na hata baada ya hapo bado hukosea. Mapitio ya Mills yanaonya kwamba kukadiria uwezo huu kupita kiasi kunaweza kuwaweka hatarini. Kwa hiyo, katika mambo yanayohusu usalama wake (anaenda na nani, anaona nini kwenye skrini) unaamua wewe. Unachomwomba yeye ni rahisi zaidi: kwamba mtu mzima akimwambia kitu kisichomwingia akilini, akuambie. Kutofuata tu kile wanachofanya wote ni mada nyingine, na tumeizungumzia katika “Wakati kila mtu anafanya hivyo”.

Mbuzi mdogo aliyesogea karibu kutazama

Katika Toleo la hadithi “Nguo Mpya za Mfalme”, hadithi kwa watoto wa miaka 6 hadi 8, washonaji wawili wanamuuzia Mfalme kitambaa ambacho, kwa mujibu wao, wanakiona wenye akili sana tu. Siku ya msafara, uwanja wote unalipigia makofi joho jipya. Brita, mbuzi mdogo, anapanda juu ya ukuta mfupi wa chemchemi na kumwona Mfalme akiwa amevaa fulana na suruali ya ndani.

Hafikiri kwamba mjinga ni yeye. Anafikiri kwamba huenda kuna jambo linalompita. Basi anasogea karibu, anapitisha ukwato wake pale joho lilipopaswa kuwa, na hagusi kitu. Anasema kwa sauti: “Lakini hapo hakuna kitu!”. Bwana mmoja wa safu ya mbele anamweleza kwa subira kubwa kwamba kitambaa hicho ni chepesi mno, hivi kwamba ni kana kwamba hajavaa kitu, na wote wanakubaliana na bwana huyo. Brita habishani. Anaamini alichokiona, na pia anachokiona angani: mawingu ya mvua yanakuja. Wakati washonaji wanauza majoho yasiyoonekana kwa pesa halisi (hapo ndipo lilipo lile swali la “nani anafaidika?”), yeye anatoa mwavuli halisi.

Mwongozo unaoambatana na hadithi kwenye programu unapendekeza swali la kuuliza baadaye: “Unaweza kufanya nini mtu mzima anapokueleza jambo kwa kujiamini sana, lakini wewe bado halikuingii akilini?”.

Toleo la hadithi “Nguo Mpya za Mfalme”

Toleo la hadithi “Nguo Mpya za Mfalme”

Wewe umeona?

Mfalme wa ufalme huu ni tausi anayejiona sana, ambaye siku moja anatoka kwa msafara akiwa amevaa joho ambalo halipo. Mbele yake anatangulia mpiga mbiu akitangaza kwamba joho hilo wanaliona wenye akili sana tu, na uwanja wote unapigia makofi rangi ambazo kwa kweli hakuna anayeziona. Katikati ya umati yupo mbuzi mdogo, Brita, ambaye hapati nafasi katika safu ya mbele, kwa hiyo anaruka juu ya ukuta mfupi wa chemchemi na kutazama. Anachokiona kutoka pale hakilingani na wanachosema wote, kwa hiyo anashuka ili kuhakikisha kwa karibu. 💡 Jambo la kuvutia: hadithi hii inajulikana zaidi kupitia toleo aliloandika Mdenmaki Hans Christian Andersen mwaka 1837, lakini ilikuwa ikisimuliwa miaka mia tano kabla yake, tena kwa Kihispania: imo katika El Conde Lucanor, kitabu ambacho Don Juan Manuel alikimaliza mwaka 1335. Kilicho cha Andersen hasa ni wazo la kumweka mtu mdogo aseme kwa sauti kile ambacho uwanja wote unakinyamazia. Hapa nafasi hiyo ni ya Brita, ambaye hata hakuwa amepata sehemu ya kuona vizuri.

Soma hadithi hii ya watoto katika programu ya Semillita
Shiriki