Mko ndani ya gari, na binti yako anauliza kwa nini mwezi unawafuata. Unamwambia kwamba mwezi uko mbali sana. «Na kwa nini uko mbali?» Kwa sababu uko angani. «Na kwa nini uko angani?» Mara ya tano, unajibu «kwa sababu tu», naye anaanza upya: «Lakini kwa nini mwezi unatufuata?».
Kwanza, jambo la kukufariji: katika utafiti uliochunguza maelfu ya maswali yaliyorekodiwa ya watoto sita wa miaka 2 hadi 4, watu wazima walitoa maelezo zaidi kidogo ya mara moja kati ya tatu (Frazier na wenzake, 2009). Hakuna anayejibu vizuri kila swali la «kwa nini», na hakuna haja.
Anatafuta nini kwa kuuliza «kwa nini» kila mara
Mara nyingi, maelezo. Katika rekodi hizo, baada ya kupewa maelezo, kulikuwa na uwezekano mkubwa zaidi kwamba mtoto angeridhika, au angeendelea kudadisi kwa swali jipya kuhusu alichoambiwa. Baada ya jibu lisiloeleza chochote, kulikuwa na uwezekano mkubwa zaidi kwamba angerudia swali lile lile au angetoa maelezo yake mwenyewe. Hili lilionekana tayari kwa watoto wa miaka 2.
Kwa hiyo, angalia swali la «kwa nini» linalofuata ni la aina gani. Akiuliza kuhusu ulichomwambia punde («na kwa nini uko mbali?»), jibu lako limemsaidia na anataka zaidi. Akirudia swali lile lile au akirudi mwanzo, kama baada ya «kwa sababu tu», huenda hujamweleza chochote. Na wakati mwingine anauliza kwa kucheza tu, au ili akae nawe kwa muda zaidi, na hilo nalo ni sawa.
Kuna swali jingine la «kwa nini» lisilotokana na udadisi: «Kwa nini lazima niende kulala?». Hapo inatosha sababu fupi («kwa sababu kesho kuna shule na mwili unahitaji kulala») na kushikilia ulichosema. Hakuna haja ya kushinda mjadala.
Jinsi ya kujibu bila kuishiwa nguvu

Sentensi moja au mbili zenye maelezo zinatosha. Kuhusu mwezi: «Mwezi hautufuati. Uko mbali sana sana, kwa hiyo hata gari likienda mbali, karibu hauhami mahali pake kwenye dirisha. Miti iko karibu, nayo inabaki nyuma mara moja; mwezi haubaki nyuma, na ndiyo maana unaonekana kama unakuja pamoja nasi». Katika jaribio moja, mtafiti aliwaeleza watoto 69 wa miaka 4 na 5 mambo ya kushangaza kuhusu vichezeo fulani. Maelezo mafupi tayari yaliwasaidia: waliuliza jambo lile lile mara chache zaidi, na waliyakumbuka baadaye kidogo, jambo ambalo karibu halikutokea kwa majibu yasiyoeleza chochote. Wakipewa maelezo ya kina kidogo zaidi, waliridhika kidogo zaidi; kuongeza zaidi ya hapo hakukusaidia tena (Frazier na wenzake, 2016).
«Kwa sababu tu» haimwelezi chochote. Wala «kwa sababu ndivyo ilivyo». Katika rekodi zilizofanywa nyumbani kwa watoto 37 wa kati ya miaka minne na nusu na mitano, watoto walisisitiza zaidi sana mtu mzima asipowapa maelezo yoyote kuliko alipowapa maelezo (Kurkul na Corriveau, 2018). Na katika jaribio moja, watoto wa miaka 5 walipendelea kujifunza kutoka kwa mtu aliyetoa maelezo ya kweli kuliko kutoka kwa mtu aliyejibu kwa kuzunguka pale pale (Corriveau na Kurkul, 2014).
Usipojua, sema hivyo, kisha muulize anafikiri nini. «Sijui. Wewe unafikiri nini?» Katika utafiti wa rekodi za nyumbani, hili lilitokea mara chache, lakini katika theluthi moja ya mara hizo mtoto alijitosa kutoa maelezo yake mwenyewe. Kisha mnaweza kuyahakikisha pamoja, kama tunavyoeleza katika «Mtoto wangu anaamini kila kitu».
Si lazima uyajibu yote. Ukiwa umechoka kabisa, weka swali moja akiba: «Hilo ni swali zuri sana, na sasa hivi kichwa changu kimechoka. Naliweka akiba hadi chakula cha jioni». Na wakati wa chakula cha jioni, lilete wewe. Usipolirudia kamwe, ni jambo la kutarajiwa kwamba ataishia kuelewa «baadaye» kama «hapana».
Kabla ya kujibu jambo nyeti, muulize anajua nini. Wakati mwingine swali ni dogo kuliko linavyoonekana. Madaktari wa Chuo cha Marekani cha Madaktari wa Watoto (AAP) wanashauri hivyo kwa maswali kuhusu mwili: kwanza kujua anajua nini na anataka kujua nini.
Maswali magumu
Kifo. Katika mwongozo wake wa wakati mtu wa karibu anapofariki, AAP inaomba maelezo rahisi na ya kweli: kwamba amekufa, kwamba mwili wake umeacha kufanya kazi, kwamba hahisi tena maumivu na kwamba hatarudi. Na kumweleza sababu kwa maneno rahisi, ili asifikiri kwamba ilitokana na jambo alilofanya, alilosema au alilofikiri. Usiseme «ameenda kulala» au «ameenda safari»: mtoto mdogo huyachukua maneno hayo kama yalivyo, na anaweza kuishia kuogopa kulala, au kwenda safari na kutorudi. Kabla ya miaka 5, ni rahisi afikiri kwamba ni jambo la muda tu, kwa hiyo usishangae akiuliza tena na tena atarudi lini. Akikuuliza kama wewe pia utakufa, AAP inapendekeza umwambie kitu kama hiki: «Niko mzima na ninajitunza ili niendelee kuwa hivyo. Natumaini kuwa nawe kwa muda mrefu sana, lakini, kama kila kitu kilicho hai, siku moja nitakufa. Ukiwahi kuogopa, tutalizungumza». Hilo la kusema uko mzima, lisema tu kama ni kweli (AAP, kuhusu jinsi watoto wanavyoelewa kifo). Kama alishakuuliza na ukakosa la kusema, unaweza kulianzisha wewe siku nyingine. Kama AAP yenyewe inavyokumbusha, kumsikiliza ni muhimu zaidi kuliko kupata maneno kamili.
Mwili, na watoto wachanga wanatoka wapi. Majibu mafupi na ya kweli, kwa majina halisi ya sehemu za mwili, bila kucheka hata kama swali linachekesha. Mfano wetu kwa mtoto wa miaka 3 au 4: «Watoto wachanga hukua ndani ya mwili wa mama, mahali maalum panapoitwa mji wa mimba. Si tumbo, mahali chakula kinapokwenda». Akiendelea kudadisi («na anatokea wapi?»), vivyo hivyo, kwa ufupi na kwa majina halisi: «Akiwa tayari, anatoka kupitia uke; wakati mwingine madaktari humtoa kupitia mkato kwenye tumbo». Ukimaliza, AAP inapendekeza kuuliza «je, hili limejibu swali lako?» na kuwa tayari kulirudia siku nyingine. Kama mada fulani inakutatiza, unaweza pia kumwambia hivyo kwa ukweli (AAP, kuhusu jinsi ya kuzungumzia ngono na watoto). Kuhusu jinsi ya kuzungumza nao juu ya mwili na mipaka yao, tunaeleza katika «Jinsi ya kuzungumza na mtoto wako kuhusu mwili, siri na mipaka yake».
«Kwa nini yule bwana yuko hivyo?» Kwenye foleni ya supamaketi, kwa sauti kubwa kabisa. Kuona tofauti ni jambo la kawaida katika umri huu. Mwongozo pekee wa AAP tulioupata unahusu rangi ya ngozi: kwa watoto wa umri wa shule ya awali, jibu rahisi na chanya («ni jambo zuri kweli kwamba sote tuko tofauti hivi!»), na hata kulinganisha mikono yenu (AAP, kuhusu jinsi ya kuzungumzia tofauti za rangi). Kama anachouliza ni kwa nini, unaweza kuongeza taarifa moja (sehemu hii ni yetu): «Sote tuna kitu ndani ya ngozi kinachoitwa melanini, ambacho huipa ngozi rangi yake; watu wengine wana zaidi na wengine wana kidogo». Kwa tofauti nyingine, kama kiti cha magurudumu au kovu, hatujapata mwongozo wa AAP. Kinachofuata ni busara ya kawaida: kutomnyamazisha kana kwamba amesema jambo baya, kumpa sasa hivi taarifa fupi na mahususi («anatumia kiti cha magurudumu kwa sababu hawezi kutembea, au kutembea ni kugumu sana kwake») na kuacha mazungumzo marefu kwa baadaye.
Hadithi: roboti aliyejua kila kitu
Katika Roboti Mdadisi, hadithi kwa watoto wa miaka 4 hadi 7, Chip ni roboti anayejua kwa moyo vitabu vyote vya maelekezo vya maabara, na hana udadisi kuhusu kitu chochote. Mpaka panya mwenye njaa anamshawishi wapike biskuti za chokoleti. Akiwa na unga na mchanganyiko wa biskuti mikononi, Chip anaanza kuuliza mambo ambayo hayakuwa kwenye kumbukumbu yake: «Kwa nini una ustari hivyo?».
Maswali ya Chip yanamjia akiwa na vitu mbele yake, si anaposoma kuvihusu. Jambo linalofanana lilionekana katika utafiti uliofanywa kwenye bustani za wanyama: watoto wa miaka 2 hadi 4 waliuliza maswali machache ya kina mbele ya michoro au vinyago vya wanyama kuliko mbele ya mnyama halisi (Chouinard, 2007). Katika hadithi hakuna anayemjibu Chip, na hilo linakuachia nafasi: mwanao akiuliza kwa nini mchanganyiko unavutika, unaweza kujaribu jibu la sentensi moja, au lile la «sijui, wewe unafikiri nini?», kisha mhakikishe kwa kukanda pamoja. Kuhusu kwa nini inafaa kuwaacha wafanye wenyewe, si kuwaeleza tu, tunazungumza katika «Mtoto wangu hujifunza kwa vitendo».

Roboti Mdadisi
Kugundua ulimwengu kwa macho ya chuma
Chip ni roboti mdogo anayeishi katika maabara yenye vitabu na zana. Ana ufikiaji wa maarifa yote ya ulimwengu na anaweza kukumbuka maelfu ya data bila kusahau chochote, lakini kamwe hajawahi kuhisi udadisi wa kweli wa kujaribu kwa mikono yake mwenyewe. Siku moja, Cheche, panya mwenye njaa na udadisi mkubwa sana, anamwomba msaada wa kutengeneza biskuti za chokoleti. Ingawa Chip anajua mapishi kwa moyo, hajawahi kupika. Pamoja wanagundua kuwa kujua nadharia si sawa na kuishi uzoefu, na kuwa maswali ya kuvutia zaidi hutokea unapogusa, kuchanganya na kuchunguza ulimwengu kwa hisia zako mwenyewe. Kupitia jaribio hili la upishi, Chip anajifunza kuwa udadisi hauko katika kuwa na majibu, bali katika kujithubutu kujiuliza “kwa nini?” na “vipi?” unapofanya vitu.
Soma hadithi hii ya watoto katika programu ya Semillita



