Ni saa moja jioni. Katika dakika hiyo hiyo moja, mwanao wa miaka minne amepanda juu ya kochi, ameruka, amezunguka meza mara tatu na amekuuliza kwa nini samaki hawafi maji. Unamwambia aketi ale chakula cha jioni, naye anadumu kitini sekunde thelathini. Nawe unajiuliza kama hili ni la kawaida au kama unapaswa kuwa na wasiwasi.
Kipi ni cha kawaida
Kusogea sana, kwa sehemu kubwa, ni hulka. Chuo cha Marekani cha Madaktari wa Watoto (AAP) kinahesabu kiwango cha shughuli miongoni mwa sifa ambazo watoto huzaliwa nazo. Sifa hii ina upande wake mzuri: ni watoto wenye nguvu, wanaochunguza kila kitu na wanaoendelea kujishughulisha hata jambo linapowachosha. Pia ina upande wake mgumu: hawatulii, wakati mwingine hutenda bila kufikiri na hupoteza umakini kwa urahisi. Kwa watoto hawa, AAP inashauri mazingira salama na muda wa kutumia nguvu zao. Pia inakumbusha kwamba kuelewa kuwa, hadi kiwango fulani, hili si jambo ambalo mtoto anachagua husaidia kuwa na subira zaidi (AAP, kuhusu hulka ya mtoto).
Katika miaka ya shule ya awali, AAP inaeleza kuwa ni kawaida mtoto kukimbia akizunguka, kutosimama kupumzika, kugongana na vitu au watu na kuuliza maswali bila kukoma. Na inatenganisha hayo na yale ambayo tayari inafaa kuyaangalia: kugonga au kuangusha vitu mara nyingi anapocheza, kujiumiza mara kwa mara, kukataa kuketi hata kwa ajili ya hadithi, au kuruka na kupanda juu ya fanicha bila kuketi hata kula (AAP, kuhusu kuhangaika kupita kiasi). Jioni moja ya namna hiyo ni ya kawaida kwa mtoto wa miaka minne. Kama ndiyo hali yake ya kila siku, hata kama ni nyumbani tu au shuleni tu, au kama anajiumiza mara kwa mara, zungumza na daktari wa watoto. Hapo chini tunakueleza anachoangalia.
Angalia pia muda anaolala: Shirika la Afya Duniani (WHO) linapendekeza kati ya saa 10 na 13 kwa watoto wa miaka 3 na 4, pamoja na usingizi wa mchana. AAP pia inakumbusha kwamba mtoto anaweza kuhangaika zaidi kwa sababu anapitia kipindi cha msongo nyumbani au shuleni, kwa sababu amechoshwa au kwa sababu anapitia hatua ngumu, na kwamba hilo, peke yake, halimaanishi kuwa ana tatizo la upungufu wa umakini na kuhangaika kupita kiasi (ADHD) (AAP, kuhusu ADHD).
Wanahitaji kusogea kiasi gani
AAP inatoa hesabu rahisi kwa watoto wa miaka 3 hadi 5: takriban dakika 15 za kusogea kwa kila saa wanayokuwa macho. WHO inapendekeza kwa watoto wa mwaka 1 hadi miaka 4 angalau dakika 180 kwa siku, zikigawanywa siku nzima na za kiwango chochote cha nguvu. Kuanzia miaka 3, angalau dakika 60 kati ya hizo zinapaswa kuwa za shughuli ya wastani au ya nguvu, ile inayowafanya wapumue kwa kasi zaidi. Na wasikae zaidi ya saa moja mfululizo wakiwa wamefungwa kwenye kigari cha mtoto au kwenye kiti (WHO, kuhusu shughuli za mwili kwa watoto walio chini ya miaka 5).
Katika dakika hizo 180 karibu kila kitu kinahesabika: kutembea kwenda shuleni, mapumziko ya shuleni, kupanda ngazi, muda wa kucheza kwenye uwanja wa michezo. Kuanzia miaka 5 na kuendelea, WHO inapendekeza wastani wa dakika 60 kwa siku za shughuli ya wastani au ya nguvu (Bull na wenzake, 2020).
Kusogea kabla ya kumtaka atulie
Katika shule moja ya awali yenye watoto 118 wa miaka 3 na 4, siku ambazo palikuwa na mapumziko ya dakika 10 ya kusogea darasani, watoto walikuwa makini zaidi kwenye kazi baadaye kuliko siku zisizo na mapumziko hayo (Webster na wenzake, 2015). Ni shule moja tu, siku nne, na bila kikundi tofauti cha kulinganisha. Katika shule ya msingi matokeo yanaelekea upande huo huo, ingawa haijulikani kama kinachosaidia ni kusogea au ni kuacha kazi kwa muda tu, na athari yake inaonekana kudumu muda mfupi.
Kinachosaidia kweli kwa muda mrefu ni kusogea kila siku. Uchambuzi mmoja uliounganisha tafiti nyingi (meta-analysis) kuhusu watoto wa miaka 2 hadi 6 haukukuta kwamba kipindi kimoja cha mazoezi kiliboresha matokeo yao katika majaribio ya umakini au kumbukumbu. Kilichoyaboresha ni kusogea mara kwa mara kwa wiki kadhaa (Song na wenzake, 2023). Kwa hiyo kujaribu mbio kidogo kabla ya chakula cha jioni hakugharimu kitu kikubwa, ingawa hakuhakikishi chakula cha jioni chenye utulivu. Kinachoungwa mkono vizuri zaidi na ushahidi ni kusogea kila siku.
Mawazo ya kufanya nyumbani
Asogee kila siku, ikiwezekana kabla ya kumtaka atulie. Dakika kumi za jambo linalomfanya akimbie au aruke kabla ya chakula cha jioni au kazi za shule hazifanyi miujiza, lakini hazigharimu kitu kikubwa. Kabla ya kulala, ni bora jambo tulivu.
Hata katika fleti ndogo, inawezekana. Kutembea kwa miguu minne kama dubu, kuruka kama chura juu ya zulia au godoro lililowekwa sakafuni, kucheza nyimbo mbili bila viatu, au kutengeneza njia ya vikwazo kwa mito kwenye korido. Kama jirani wa chini analalamika, michezo ya kutambaa na ya kujisawazisha hupiga kelele kidogo kuliko kuruka.
Michezo ya kusimama na kuanza. Mchezo wa taa za barabarani (kwenye kijani mnakimbia, kwenye njano mnaenda polepole, kwenye nyekundu kila mmoja anaganda pale alipo), «Simon anasema» au kutembea kwa visigino badala ya ncha za vidole. Katika mapitio ya tafiti za majaribio, michezo inayowalazimu watoto kufikiri huku wakisogea ndiyo iliyoonyesha matokeo bora, ingawa ilikuwa programu za shule za wiki kadhaa na tafiti za ubora wa chini.
Rekebisha unachomwomba. Kwa mtoto wa miaka 3, mlo mrefu wa jioni huonekana hauna mwisho. Ni bora vipindi vifupi, ukimjulisha mapema («Ukimaliza supu, unaweza kuondoka mezani»), kuliko muda mrefu mezani uliojaa mabishano.
Usimnyime muda wa kusogea kama adhabu. AAP inaomba mapumziko ya shuleni yasiondolewe kama adhabu, na nyumbani jambo hilo hilo lina maana kwa muda wa kucheza kwenye uwanja wa michezo.
Ona kile ambacho nguvu zake zinampa. Ana hamu ya kila kitu na huchunguza kinachomzunguka. Kama zaidi ya hayo ana wiki nzima isiyo na nafasi ya kucheza kwa uhuru, katika «Je, mtoto wako ana shughuli nyingi mno?» tunaeleza jinsi ya kuipitia upya wiki yake.
Wakati wa kuzungumza na daktari wa watoto
Kwa mujibu wa AAP, karibu watoto wote wa umri wa shule ya awali wakati mwingine huonyesha kutotulia, kutenda bila kufikiri au kutokuwa makini kama sehemu ya ukuaji wao wa kawaida, na hilo peke yake halimaanishi kuwa wana ADHD. Tofauti ni kwamba kwa watoto wenye ADHD tabia hizo hazipungui kadiri wanavyokua, kama inavyotokea kwa wengine, na zinayafanya maisha yao kuwa magumu (AAP, kuhusu dalili za mapema za ADHD).
Ili kutathmini kama ni ADHD, daktari wa watoto huangalia kama hali hiyo inatokea mahali zaidi ya pamoja, kama inadumu zaidi ya miezi sita, kama ni kubwa waziwazi kuliko kwa watoto wengine wa umri wake na kama inamletea matatizo halisi. Si lazima yote hayo yatimie ili uombe miadi: kama kuna jambo linalokutia wasiwasi, lizungumze. Kwenda kumwona daktari ni kuuliza tu. Daktari wa watoto anaweza pia kukusaidia kutofautisha hulka yenye nguvu nyingi na matatizo mengine. Kabla ya miaka 4 ni vigumu kufanya utambuzi wa ADHD, kwa sababu katika umri huo watoto hubadilika haraka sana, lakini hilo halikuzuii kushauriana na daktari mapema.
Kama shule imeshakuambia kuwa «anahangaika sana», uliza wanaona nini hasa: kama anajiumiza, anaelewanaje na wenzake, kama anaweza kufuatilia shughuli za darasani. Na kumbuka umri wake ukilinganisha na wenzake darasani. Katika utafiti uliohusisha zaidi ya watoto 400,000 wa Marekani, watoto wadogo zaidi katika darasa lao walipata utambuzi wa ADHD mara nyingi zaidi kwa asilimia 34 kuliko wakubwa (takriban watoto 2 zaidi kwa kila 1,000), na waandishi wanaonya kwamba hawawezi kujua kama utambuzi huo ulifanywa ipasavyo (Layton na wenzake, 2018). Kama alizaliwa mwishoni mwa mwaka na ni miongoni mwa wadogo zaidi darasani mwake, mwambie daktari wa watoto: mtoto aliye mdogo kwa karibu mwaka mmoja kuliko wenzake anaweza kuonekana «mwenye kuhangaika mno» kwa sababu hiyo tu.
Sungura asiyeweza kutulia
Katika Hadithi nyingine ya “Sungura na Kobe”, hadithi kwa watoto wa miaka 4 hadi 6, Vinca, sungura, anafika ufukweni akikimbia na kurundika mchanga mkavu akipanda na kushuka bila kusimama. Anajaribu kujenga ngome, lakini mchanga mkavu haushiki umbo lolote, naye ananyanyua mabega na kuendelea kukimbia. Serena, kobe, anajenga polepole ngome ndogo na kamilifu kando ya maji, hadi wimbi linapoisomba.
Ndipo Serena anautazama mlima wa Vinca: «Mlima wako unafika mahali maji hayapandi». Vinca anapandisha ndoo za mchanga wenye unyevu akikimbia, Serena anaupa umbo, na ngome inabaki juu kabisa, salama.
Mwongozo unaoambatana na hadithi kwenye programu unapendekeza swali la kuuliza baadaye: «Je, kuna jambo unalolifanya kwa haraka sana, na jambo unalopenda kulifanya polepole, kwa utulivu wote, bila mtu kukuharakisha?».
Hadithi nyingine ya “Sungura na Kobe”
Kila mmoja kwa namna yake
Vinca ni sungura anayependa sana kukimbia, na Serena ni kobe mwenye subira anayefanya kazi polepole na kwa uangalifu mkubwa. Alasiri moja ufukweni, kila mmoja anajenga kwa namna yake: Vinca, akikimbia, anarundika mlima mrefu sana wa mchanga mkavu, mbali na maji, na Serena, karibu kabisa na ukingo, anaumba ngome nzuri sana kwa mchanga unyevunyevu. Lakini mchanga mkavu haukubali kuumbwa, na mawimbi yanafika hadi ukingoni: kila mmoja anakutana na ugumu ambao namna yake ya kufanya haikuutarajia.
Soma hadithi hii ya watoto katika programu ya Semillita
