Mwanao anakuonyesha mchoro wake kwa mara ya tatu ndani ya dakika kumi. “Unaupenda?”. Unamwambia ndiyo, kwamba ni mzuri sana, kwamba siku moja atakuwa msanii. Anautazama, anauweka mezani na baada ya dakika mbili anarudi tena: “Lakini unaupenda sana?”.
Mara nyingi swali hilo la pili haliuhusu mchoro, bali linahusu kama kweli unamtazama. Na kuzidisha sifa kwa kawaida si jambo linalomsaidia zaidi.
Kilichopimwa, na kwa nani
Kati ya tafiti tatu tunazozitaja, mbili zinahusu watoto wa miaka 7 hadi 12, na utafiti mmoja tu ndio unaohusisha watoto wadogo.
Sifa za kutia chumvi. Ni zile zinazopandisha alama ya kile ulichokiona: “ajabu”, “kamilifu”, “bora kuliko wote”. Katika utafiti uliofuatilia familia 120 za Uholanzi zenye watoto wa miaka 7 hadi 11, wazazi waliosifu hivi, kadiri muda ulivyopita, walikuwa na watoto waliojithamini kidogo zaidi. Sifa zinazolingana na kile mtoto alichokifanya hazikuhusiana na chochote, si kizuri wala kibaya. Watafiti wanadhani kwamba sifa za kutia chumvi huweka kiwango ambacho mtoto anahisi hawezi kukidumisha (Brummelman na wenzake, 2017).
Upendo. Katika utafiti mwingine, uliohusisha watoto 565 wa miaka 7 hadi 12, kujithamini kulienda sambamba na upendo wa wazazi. Utafiti huu haukupima sifa, bali jinsi wazazi walivyowaona watoto wao: mtazamo huo ulipokuwa umetiwa chumvi, watoto waliishia kuwa na majivuno zaidi, yaani ile hisia ya “mimi ni bora kuliko wengine” (Brummelman na wenzake, 2015).
Juhudi. Huu ndio utafiti wa watoto wadogo, uliohusisha familia 53 na watoto wa miezi 14 hadi 38. Haukupima kujithamini, bali kile mtoto anachoamini kuhusu kama anaweza kuwa bora zaidi. Walipofikia miaka 7 au 8, watoto ambao wazazi wao walikuwa wamesifu juhudi zao waliamini zaidi kwamba mtu anaweza kuwa bora zaidi. Kuwasifu kwa jinsi walivyo (“wewe ni mwerevu sana”) hakukuhusiana na kuamini kwamba mtu hawezi kuwa bora zaidi (Gunderson na wenzake, 2013).
Tafiti zote tatu zilifuatilia familia bila kubadilisha chochote: zinaonyesha kwamba mambo haya huenda pamoja, si kwamba moja husababisha jingine.
Hitimisho ni la kiasi: kusifu kwa kawaida hakukuwa na athari katika tafiti hizi, na kile kilichoenda sambamba na watoto kujithamini zaidi ni upendo. Maneno kama “ni mzuri sana” au “wewe ni msanii”, yakisemwa kwa upendo, hayaonekani kuwa sifa za kutia chumvi. Kama ndiyo maneno yako ya kila siku, si lazima uyaache: ongeza kile unachokiona, ambacho ndicho kinachofuata.
Useme nini badala ya “wewe ni hodari sana”
Si lazima uache kusifu. Mawazo haya ni mazoea ya kawaida, si matokeo yaliyopimwa, isipokuwa wazo la tatu, linalotegemea utafiti wa watoto wadogo. Inaweza kusaidia kutoa sifa kwa namna nyingine:
Sema unachokiona. “Umechora jua kubwa mno na nyumba ndogo kabisa.” Hivyo anatambua kwamba umeutazama mchoro wake kweli, na mara nyingi hicho ndicho anachotafuta anapouliza “unaupenda?”.
Uliza badala ya kutathmini. “Wazo hili ulilipataje?”, “Wewe, unapenda nini zaidi?”. Lengo ni tathmini ibaki mikononi mwake na ajifunze taratibu kuitazama kazi yake mwenyewe. Kwa watoto wengi wa miaka miwili au mitatu, swali kama hilo bado ni gumu mno, na hapo inatosha kueleza kile unachokiona.
Sifu kile kinachomtegemea yeye. Juhudi, mbinu, kujaribu tena: “Ulipoona haifanyi kazi, ulijaribu kwa njia nyingine.”
Akisisitiza, mjibu ndiyo na uongeze unachokiona. “Ndiyo, naupenda. Napenda sana rangi ya njano uliyoichagua kwa ajili ya jua.” Huna haja ya kukwepa kusema ndiyo.
Zaidi ya maneno
Upendo huonekana zaidi katika unachofanya kuliko katika unachosema:
Kuwepo anapokuonyesha kitu. Dakika chache ukiwa na akili yako yote kwenye anachokueleza, bila simu mkononi.
Kubaki hata uso wako ukibadilika. Hakuna mtu ambaye uso wake hubaki vilevile jambo linapokwenda vibaya. Kama uso wako umeonyesha kukereka, si lazima uufiche: “Uso wangu umeonyesha hasira, lakini bado niko hapa pamoja nawe.” Tayari tumeeleza jinsi ya kuwa pamoja naye anapoogopa kujaribu mambo mapya.
Kumwachia afanye mambo yenye maana kweli, hata kama hayatakuwa mazuri kama ungeyafanya wewe: kuandaa meza au kumwagilia mmea.
Wakati wa kuangalia kwa karibu zaidi
Kutafuta kukubaliwa tena na tena ni jambo la kawaida kwa watoto wadogo, sawa na kusema “mimi ni mjinga” au “sijui kufanya chochote” jambo lisipofanikiwa na tayari wana maneno ya kulisema. Kama wanayarudia karibu kila siku kwa wiki kadhaa, kama wanaepuka karibu kila jambo jipya, kama hakuna jibu linalowatosha, au kama unawaona wenye huzuni au wanyonge muda mwingi, inafaa kulizungumza na daktari wao wa watoto, shule yao au mwanasaikolojia wa watoto. Angalia pia kama kuna kilichobadilika nyumbani au shuleni, kama kufika kwa ndugu mdogo au kuhamia nyumba nyingine.
Swali la msichana wa kijijini
Katika Hadithi Mpya ya Nguva Mdogo, hadithi yetu kwa watoto wa miaka 6 hadi 8, Bahari, anayeishi baharini na kuimba, anaficha sauti yake ili atembelee kijiji ambako hakuna mtu anayeimba. Bila kukusudia, anaanza kuimba taratibu kwa sauti ya chini sana, na msichana mmoja, badala ya kumwambia “vizuri sana”, anamwuliza: “Umefanyaje hivyo?”. Baadaye msichana huyo anajaribu pia, kwa sauti ya chini na bila kujua vyema jinsi gani, na hakuna mtu katika hadithi anayemwambia mwingine kwamba anafanya vizuri ajabu.
Hadithi Mpya ya Nguva Mdogo
Pale ulivyo unabadilisha ulimwengu wa mwingine
Bahari anaishi baharini, na anapoimba, maji yanayomzunguka yanakuwa machungwa. Siku moja Bahari anaamua kwenda kuona kijiji cha Mateo, mvulana anayekuja kila jioni kwa mtumbwi wake. Katika kijiji hicho hawaimbi. Lakini kinachotokea pale ni kitu ambacho Bahari hakukitarajia: mtu fulani anamsikia, na kuuliza kile alichosikia kinaitwaje.
Soma hadithi hii ya watoto katika programu ya Semillita
