Twoja dwuletnia córka chce ci pomóc nastawić pranie. Wrzuca czyste skarpetki razem z brudnymi, połowę wyjmuje, żeby włożyć je z powrotem, i to, co tobie zajmuje dwie minuty, trwa dziesięć. Mówisz: „zostaw, ja to zrobię”, a ona odchodzi zła.
Chęć pomagania pojawia się bardzo wcześnie, na długo zanim ta pomoc zacznie oszczędzać ci pracy. Poniżej znajdziesz obowiązki dopasowane do wieku, podpowiedzi, jak o nie prosić, żeby było mniej kłótni, i czego spróbować, jeśli twoje starsze dziecko pomaga już tylko za coś w zamian.
Co dziecko może robić w danym wieku

- 2 i 3 lata (nasze pomysły): wkładać ubrania do pralki i wciskać przycisk, zanosić swoje brudne ubrania do kosza na pranie, chować zabawki do dużego pudła, rozkładać serwetki, podlewać kwiatek, mieszać ciasto albo zamiatać małą miotełką.
- 4 lata (nasze pomysły): stawiać na stole talerze, które się nie tłuką, łączyć skarpetki w pary, myć owoce, pomagać chować zakupy albo karmić zwierzaka.
- Od 5 do 7 lat: Amerykańska Akademia Pediatrii (AAP) proponuje między innymi: ścielić swoje łóżko, nakrywać do stołu i sprzątać ze stołu, odkładać zabawki na miejsce, wrzucać brudne ubrania do kosza, opróżniać kosze na śmieci, zamiatać, sortować pranie, podlewać kwiatki albo myć plastikowe naczynia.
- Od 8 do 10 lat: wszystko powyższe, a do tego odkurzać, pomagać przy kolacji, robić sobie przekąskę, odkładać swoje ubrania na miejsce i chować zakupy (AAP o obowiązkach według wieku).
AAP nie podaje listy dla dzieci poniżej 5 lat. Zauważysz, że niektóre zadania się powtarzają: dziecko w wieku 2 lub 3 lat robi je razem z tobą i po swojemu, a lista AAP jest pomyślana dla dzieci, które zajmują się nimi już samodzielnie. Ta sama strona prosi, żeby nie oczekiwać, że wyjdzie idealnie, i chwalić wysiłek, a nie efekt. Uprzedza też, że dziecko, od którego wymaga się za dużo albo którego krytykuje się za to, jak coś robi, może w końcu zacząć stawiać opór.
A to, że dziecko, pomagając, czasem przeszkadza, to norma: w ankiecie wśród 528 rodzin ze Stanów Zjednoczonych z dziećmi w wieku od 1 do 4 lat trzy na cztery z nich o tym wspominały (Hammond i Brownell, 2018).
Jak o to prosić
Pozwól dziecku naprawdę pomagać, nawet jeśli wyjdzie gorzej. Łatwo skończyć na tym, że dajesz mu zajęcie na niby, na przykład suchą ściereczkę, kiedy ty zmywasz naczynia, żeby się czymś zajęło. Naukowcy, którzy badają, jak pomagają dzieci, podejrzewają, choć tego nie udowodnili, że takie odsuwanie dzieci od prawdziwego zadania stopniowo gasi w nich chęć do pomocy (Coppens i współpracownicy, 2020). Nam przychodzi do głowy, żeby dać mu prawdziwy kawałek zadania: niech wrzuci skarpetki do bębna, niech wciśnie przycisk.
Kiedy się spieszycie, zrób to za dziecko. Poranki, kiedy wybiegacie z domu, to nie jest dobry moment na naukę zapinania guzików. Zostaw obowiązki na czas, kiedy nigdzie nie musicie zdążyć, na przykład na sobotni poranek. A w dniu, w którym nie ma czasu, po prostu to zrób i tyle. To dotyczy samego zadania, a nie dziecka, które się zaparło: wtedy zatrzymanie się na minutę bywa szybsze niż zmuszanie (to nasze doświadczenie, a nie wynik badania), tak jak zdarza się tacie Lea w bajce na końcu tekstu.
Opisz problem, zamiast wydawać polecenia. „W kącie zostały jeszcze klocki” zamiast „posprzątaj w tej chwili”. Pomaga też wyjaśnić, po co trzeba to zrobić, pozwolić dziecku zdecydować, jak to zrobi, albo to zaśpiewać. W badaniu z Montrealu obserwowano w laboratorium około stu dzieci w wieku 2 lat i ponownie przyglądano się im półtora roku później (do końca w badaniu zostało 85). Im częściej rodzice robili te rzeczy, prosząc dzieci o posprzątanie, tym chętniej dzieci później współpracowały. Groźby, krytyka, zmuszanie siłą albo obiecywanie czegoś w zamian za sprzątanie wiązały się z nieco słabszą współpracą (Laurin i Joussemet, 2017). Wszystko mierzono łącznie, więc nie wiadomo, co ma największe znaczenie ani czy jedno jest przyczyną drugiego.
Pozwól dziecku decydować tam, gdzie może. „Zakładasz niebieską czy czerwoną koszulkę?”, „Sprzątamy najpierw autka czy zwierzątka?”. Na swojej stronie o dyscyplinie AAP radzi, żeby dzieciom w wieku przedszkolnym dawać wybór spośród kilku możliwości, które tobie odpowiadają (AAP o dyscyplinie). Nie znaleźliśmy żadnego badania, które by to sprawdzało u dzieci w tym wieku, ale niewiele to kosztuje.
Z maluchami lepiej podziękować, niż nagradzać. W pewnym eksperymencie badaczka, której dzieci nie znały, upuszczała różne rzeczy na oczach 20-miesięcznych maluchów, a one jej je podnosiły. Potem, kiedy nikt już nic nie dawał w zamian, dzieci, które wcześniej dostawały zabawkę za każdą podniesioną rzecz, podnosiły je w nieco ponad połowie przypadków, a te, które dostawały tylko podziękowanie albo nic, 8 lub 9 razy na 10 (Warneken i Tomasello, 2008). To była tylko jedna sesja, po 12 dzieci w grupie, a sami autorzy zauważają, że nagroda mogłaby się przydać, kiedy dziecko ma bardzo małą ochotę pomagać. Jeśli małe dziecko już chce współpracować, wystarczy „dziękuję, to była dla mnie duża pomoc”.
Jeśli twoje starsze dziecko pomaga już tylko za coś w zamian
Z wywiadów z matkami mieszkającymi w Stanach Zjednoczonych wynikało, że większość dzieci w wieku 2 i 3 lat pomagała z własnej inicjatywy. Wśród dzieci w wieku 6 lub 7 lat te z rodzin pochodzenia meksykańskiego zwykle pomagały same z siebie (to były inne rodziny, a nie te same dzieci co wcześniej). W białych rodzinach z klasy średniej dzieci zwykle pomagały wtedy, gdy im kazano, albo za coś w zamian. Autorzy uważają, że przynajmniej częściowo wyjaśnia to sposób wychowywania dzieci w każdej z tych społeczności. Ale w każdej grupie wiekowej rozmawiano z innymi rodzinami (po 12 w grupie w wieku 6 lub 7 lat), a w ten sposób nie da się tego udowodnić (Coppens i Rogoff, 2021).
Nic z tego nie zostało udowodnione, więc nie ma też powodu myśleć, że coś przez ciebie poszło nie tak. AAP na swojej stronie o obowiązkach stawia na pierwszym miejscu szczerą pochwałę, a kieszonkowe albo naklejki traktuje jako coś, co można rozważyć, jeśli dziecko mimo przypomnień nadal nie wykonuje swoich obowiązków. Naszym zdaniem pasuje to do tego, co sugerowali autorzy eksperymentu z 20-miesięcznymi dziećmi: być może nagroda ma sens wtedy, gdy brakuje chęci. Jeśli już dajesz dziecku coś w zamian, nie trzeba z tego rezygnować z dnia na dzień. Nasza propozycja, bez żadnych obietnic: daj dziecku jedno prawdziwe zadanie, które będzie należało do niego, na przykład nakrywanie do stołu co wieczór. Proś o nie, opisując, co trzeba zrobić, i dziękuj, kiedy je wykona, nawet jeśli na razie nagroda zostaje.
Czy to coś daje na dłuższą metę?
Danych jest niewiele. W badaniu z udziałem prawie 10 000 dzieci ze Stanów Zjednoczonych te, które w wieku 5 lub 6 lat regularnie wykonywały obowiązki domowe, w wieku 8 lub 9 lat czuły się nieco bardziej kompetentne niż te, które prawie nigdy ich nie wykonywały (White i współpracownicy, 2019). Różnica jest niewielka i możliwe, że dzieciom, które lepiej sobie radzą, po prostu daje się więcej obowiązków.
Bajka: zimowe ubranie w środku lata
W bajce Nie bez mojego swetra, przeznaczonej dla dzieci w wieku 2 i 3 lat, Leo budzi się w bardzo gorący letni dzień i chce założyć swój zimowy sweter, ten z bałwanem. Rodzice się spieszą: tłumaczą mu, że jest gorąco, a tata próbuje przeciągnąć mu koszulkę przez głowę. Im bardziej nalegają, tym bardziej Leo płacze. Aż w końcu tata się zatrzymuje, przykuca obok i w milczeniu na niego patrzy, a Leo przestaje płakać.
Mama proponuje mu, żeby sweter wybrał się z nimi na przygodę w plecaku. Nikt mu go nie zabiera, a to, co może zrobić sam, robi sam: składa go po swojemu, wkłada do plecaka i zapina zamek. Potem podnosi ręce, żeby włożyć koszulkę. Przewodnik dołączony do bajki w aplikacji proponuje pytanie na potem: „Czy jest jakiś ubiór, który bardzo lubisz nosić? Co ma w sobie wyjątkowego?”. Jeśli u was każdy poranek to kłótnia o ubrania, o tym, co się za tym kryje, piszemy w tekście „Nie ta koszulka, chcę inną”.

Nie bez mojego swetra
Supermoce decydowania
To pośpieszny poranek w domu Lea. Rodzice przygotowali mu ubrania, ale Leo nie chce ich wkładać: chce swój ulubiony sweter, mimo że na dworze jest bardzo gorąco. Im więcej tłumaczą i poganiają, tym głośniej mówi „nie”. Aż ktoś się zatrzymuje, przykuca do jego poziomu i naprawdę go widzi.
Przeczytaj tę bajkę dla dzieci w aplikacji Semillita



