Jedziecie samochodem, a twoja córka pyta, dlaczego księżyc jedzie za wami. Mówisz jej, że jest bardzo daleko. „A dlaczego jest daleko?” Bo jest na niebie. „A dlaczego jest na niebie?” Za piątym razem odpowiadasz „bo tak”, a ona zaczyna od nowa: „Ale dlaczego jedzie za nami?”.
Na początek pocieszenie: w badaniu, w którym nagrano tysiące pytań sześciorga dzieci w wieku od 2 do 4 lat, dorośli dawali wyjaśnienie w nieco ponad jednej trzeciej przypadków (Frazier i współpracownicy, 2009). Nikt nie odpowiada dobrze na każde „dlaczego”. I nie musi.
Czego szuka dziecko, gdy ciągle pyta „dlaczego”
Często wyjaśnienia. W tych nagraniach po wyjaśnieniu dziecko częściej poprzestawało na tym albo ciągnęło temat, zadając nowe pytanie o to, co usłyszało. Po odpowiedzi, która niczego nie wyjaśniała, częściej powtarzało to samo pytanie albo podawało własne wyjaśnienie. Tak było już u dzieci w wieku 2 lat.
Zwróć więc uwagę, jakie „dlaczego” pada potem. Jeśli dziecko pyta o to, co właśnie od ciebie usłyszało („a dlaczego jest daleko?”), twoja odpowiedź mu się przydała i chce więcej. Jeśli powtarza to samo pytanie albo wraca do początku, jak po „bo tak”, twoja odpowiedź prawdopodobnie niczego mu nie wyjaśniła. A czasem pyta dla zabawy albo po to, żeby pobyć z tobą jeszcze chwilę. To też jest w porządku.
Jest też inne „dlaczego”, które nie wynika z ciekawości: „Dlaczego muszę iść spać?”. Wtedy wystarczy krótki powód („bo jutro przedszkole, a ciało potrzebuje snu”) i trzymanie się tego, co zostało powiedziane. Nie musisz wygrywać tej dyskusji.
Jak odpowiadać, żeby nie opaść z sił

Wystarczą jedno, dwa zdania, które coś wyjaśniają. Na pytanie o księżyc: „Nie jedzie za nami. Jest tak bardzo, bardzo daleko, że nawet kiedy samochód przejedzie kawał drogi, w okienku prawie nie zmienia miejsca. Drzewa są blisko i od razu zostają w tyle; księżyc nie, i dlatego wygląda, jakby jechał z nami”. W eksperymencie, w którym badaczka wyjaśniała 69 dzieciom w wieku 4 i 5 lat zaskakujące rzeczy o kilku zabawkach, już krótkie wyjaśnienie działało: dzieci rzadziej pytały o to samo i pamiętały je jeszcze chwilę później, co przy odpowiedziach niczego niewyjaśniających prawie się nie zdarzało. Gdy szczegółów było nieco więcej, dzieci były trochę bardziej zadowolone; dokładanie kolejnych już niczego nie wnosiło (Frazier i współpracownicy, 2016).
„Bo tak” niczego nie wyjaśnia. „Bo tak już jest” też nie. W nagraniach domowych 37 dzieci w wieku od czterech i pół do pięciu lat dzieci o wiele uparciej dopytywały, kiedy dorosły nie dawał im żadnego wyjaśnienia, niż kiedy je dawał (Kurkul i Corriveau, 2018). A w pewnym eksperymencie dzieci w wieku 5 lat wolały uczyć się od kogoś, kto dawał prawdziwe wyjaśnienia, niż od kogoś, czyje odpowiedzi kręciły się w kółko (Corriveau i Kurkul, 2014).
Jeśli nie wiesz, powiedz to i zapytaj dziecko, co o tym myśli. „Nie wiem. A ty jak myślisz?” W badaniu z nagraniami domowymi zdarzało się to rzadko, ale w jednej trzeciej tych sytuacji dziecko samo podało własne wyjaśnienie. Potem możecie je razem sprawdzić, jak piszemy w tekście „Moje dziecko wierzy we wszystko”.
Nie musisz odpowiadać na każde pytanie. Jeśli nie masz już siły, odłóż jedno na później: „To bardzo dobre pytanie, a ja teraz nie mam do niego głowy. Zostawię je sobie na kolację”. A przy kolacji to ty do niego wróć. Jeśli nigdy do niego nie wracasz, można się spodziewać, że dziecko w końcu zacznie rozumieć „później” jako „nie”.
Zanim odpowiesz na coś delikatnego, zapytaj, co dziecko o tym wie. Czasem pytanie jest mniejsze, niż się wydaje. Pediatrzy z Amerykańskiej Akademii Pediatrii (AAP) radzą tak robić przy pytaniach o ciało: najpierw dowiedzieć się, co dziecko wie i czego chce się dowiedzieć.
Trudne pytania
Śmierć. AAP w swoim poradniku na czas, gdy umiera ktoś bliski, zaleca proste i szczere wyjaśnienia: że ta osoba umarła, że jej ciało przestało działać, że już nie czuje bólu i że nie wróci. I żeby prostymi słowami wyjaśnić dziecku przyczynę, tak by nie myślało, że stało się to przez coś, co zrobiło, powiedziało albo pomyślało. Nie mów, że ktoś „zasnął” albo „wyjechał”: małe dziecko bierze to dosłownie i może zacząć się bać, że zaśnie albo wyjedzie i nie wróci. Dziecko poniżej 5 lat łatwo może uznać, że to coś tymczasowego, więc nie dziw się, jeśli raz po raz pyta, kiedy ta osoba wróci. Jeśli zapyta, czy ty też umrzesz, AAP proponuje powiedzieć mniej więcej tak: „Czuję się dobrze i dbam o siebie, żeby tak zostało. Mam nadzieję, że będę z tobą bardzo, bardzo długo, ale jak wszystko, co żyje, kiedyś umrę. Jeśli kiedyś cię to przestraszy, porozmawiamy o tym”. Zdanie o tym, że czujesz się dobrze, mów tylko wtedy, gdy to prawda (AAP o tym, jak dzieci rozumieją śmierć). Jeśli dziecko już cię o to pytało, a tobie zabrakło słów, możesz wrócić do tematu innego dnia z własnej inicjatywy. Jak przypomina sama AAP, ważniejsze jest wysłuchanie dziecka niż znalezienie idealnych słów.
Ciało i skąd się biorą dzieci. Krótkie, szczere odpowiedzi, z prawdziwymi nazwami części ciała, bez śmiechu, nawet jeśli pytanie jest zabawne. Nasz przykład dla dziecka w wieku 3 lub 4 lat: „Dzidziuś rośnie w ciele mamy, w specjalnym miejscu, które nazywa się macica. To nie żołądek, do którego trafia jedzenie”. Jeśli dziecko pyta dalej („a którędy wychodzi?”), tak samo: krótko i z prawdziwymi nazwami: „Kiedy jest gotowy, wychodzi przez pochwę; czasem lekarze wyjmują go przez nacięcie na brzuchu”. Na koniec AAP sugeruje zapytać „czy to odpowiada na twoje pytanie?” i w razie potrzeby powtórzyć to innego dnia. Jeśli jakiś temat cię krępuje, możesz też szczerze to dziecku powiedzieć (AAP o tym, jak rozmawiać z dziećmi o seksie). O tym, jak rozmawiać z dzieckiem o jego ciele i granicach, piszemy w tekście „Jak rozmawiać z dzieckiem o ciele, sekretach i granicach”.
„Dlaczego ten pan taki jest?” W kolejce do kasy w sklepie, na cały głos. W tym wieku zauważanie różnic jest normalne. Jedyna wskazówka AAP, jaką znaleźliśmy, dotyczy koloru skóry: dla przedszkolaków prosta, pozytywna odpowiedź („Jak fajnie, że wszyscy jesteśmy tacy różni!”), a nawet porównanie waszych rąk (AAP o tym, jak rozmawiać o różnicach rasowych). Jeśli dziecko chce wiedzieć, dlaczego tak jest, możesz dodać jedną informację (to już nasza propozycja): „Wszyscy mamy w skórze coś, co nazywa się melanina i nadaje skórze kolor; jedni ludzie mają jej więcej, a inni mniej”. Przy innych różnicach, takich jak wózek inwalidzki czy blizna, nie znaleźliśmy wskazówki AAP. Dalej to już zdrowy rozsądek: nie uciszać dziecka, jakby powiedziało coś złego, na miejscu podać mu krótką, konkretną informację („jeździ na wózku, bo nie może chodzić albo bardzo trudno mu chodzić”) i zostawić dłuższą rozmowę na później.
Bajka: robot, który wiedział wszystko
W bajce Ciekawy Robot, przeznaczonej dla dzieci w wieku od 4 do 7 lat, Chip jest robotem, który zna na pamięć wszystkie instrukcje w laboratorium i nic go nie ciekawi. Aż pewnego dnia głodna mysz namawia go do pieczenia ciasteczek z czekoladą. Z mąką i ciastem w rękach Chip zaczyna pytać o rzeczy, których nie było w jego pamięci: „Dlaczego jest takie elastyczne?”.
Chip zadaje pytania, kiedy ma rzeczy przed sobą, a nie kiedy o nich czyta. Coś podobnego zaobserwowano w badaniu prowadzonym w ogrodach zoologicznych: dzieci w wieku od 2 do 4 lat zadawały mniej pogłębionych pytań przy rysunkach albo modelach niż przy prawdziwym zwierzęciu (Chouinard, 2007). W bajce Chip od nikogo nie dostaje odpowiedzi, i to jest okazja dla was: jeśli twoje dziecko zapyta, dlaczego ciasto się rozciąga, możesz spróbować odpowiedzi w jednym zdaniu albo „nie wiem, a ty jak myślisz?”, a potem sprawdzić to, razem zagniatając ciasto. O tym, dlaczego warto pozwalać dzieciom działać, a nie tylko im tłumaczyć, piszemy w tekście „Moje dziecko uczy się przez działanie”.

Ciekawy Robot
Odkrywanie świata przez metalowe oczy
Chip to młody robot, który mieszka w laboratorium pełnym książek i narzędzi. Ma dostęp do całej wiedzy świata i może zapamiętać tysiące danych bez zapominania czegokolwiek, ale nigdy nie poczuł prawdziwej ciekawości, by eksperymentować własnymi rękami. Pewnego dnia Iskierka, głodna i niezwykle ciekawska mysz, prosi go o pomoc w zrobieniu ciasteczek czekoladowych. Chociaż Chip zna przepis na pamięć, nigdy nie gotował. Razem odkrywają, że znajomość teorii to nie to samo co przeżywanie doświadczenia, i że najciekawsze pytania pojawiają się, gdy dotykasz, mieszasz i obserwujesz świat własnymi zmysłami. Poprzez ten kulinarny eksperyment Chip uczy się, że ciekawość nie polega na posiadaniu odpowiedzi, ale na odważeniu się zapytać „dlaczego?” i „jak?”, podczas gdy coś robisz.
Przeczytaj tę bajkę dla dzieci w aplikacji Semillita



